بامدادِ یزدانی و فضلِ رحمانی
بسم اللّٰہ الرحمٰن الرحیم
حق حق حق
اَلْحَمْدُ لِـلّٰهِ رَبِّ الْعٰلَمِیْنَ اَضْعَافَ ڡ۱ مَاحَمِدَہٗ جَمِیْعُ خَلْقِهٖ کَمَا ٯ۱ یُحِبُّ رَبُّنَا وَ یَرْضےٰ وَ ٱلصَّلْوٰۃُ وَ ٱلسَّلَامُ عَلیٰ مَنْ اَرْسَلَهٗ رَحْمَةً لِلْعٰلَمِیْنِ کُلَّمَا ذَکَرَہُ الذَّکِرُوْنَ وَکُلَّمَا غَفَلَ عَنْ ذِکْرِہِ الْغَافِلُوْنَ کَمَّا یَنْبَغِے لَهٗ وَیَجْرٰی وَعَلٓیٰ اٰلِهٖ وَاَصْحَابِہٖ الْبَرَرَۃِ التُّقَے النُّقےَ؞؞
اَمَّا بَعْدُ نمودہ می آید کہ این دفترِ اوّل ست ٯ۲ از مکتوباتِ قُدسی آیاتِ حضرتِ غَوْثِ الْمُحَقِّیْقِنَ قُطْبِ الْعَارِفِیْنَ بُرْھَانِ الْوِلَایَةِ الْمُحَمَّدِیَّةِ حُجَّۃِ الْشَرِیْعَۃِ الْمُصْطَفَوِیَّۃ شَیْخِ الْاِسْلَامِ وَ الْمُسْلِمِیْنَ شَیْخَُِنَا وَ اِمَامَُِنَّا الْشَّیْخُ اَحْمَدُ الْفَارُوْقِیُّ النَّقَشْبَنْدِیُّ ڡ۲ سَلَّمَهُ الـلّٰهُ سُبْحَانَهٗ وَاَبْقَاہُ این حقیرِ قلیل البِضاعۃ کمترینِ خاک نشینانِ آن مُقدَّس درگاہ یار محمد الجدید البدخشی الطالَقانی جمع نمودہ در تحریر آوردہ رَجا آنکہ ٯ۳ نفعے ازان بطالبانِ حق جلّ و علا برسد وَالْمَسْئُوْلُ مِنَ الـلّٰهِ سُبْحَانَهُ الْعِصْمَةُ وَالْتُوْفِیْقُ
۱۔ ❊ مکتوبِ اوّل ❊
دؔر بیانِ اَحْوؔالے کہ مناسَبت ٯ٤ باسم الظاہر ڡ٢ دارند و ظؔہورِ قسمِ خاص از توحید وؔ بیانِ عُروجات کہ برفوقِ محدِّد واقع شدہ است و انکشافِ دَرَجاتِ بہشت و ظُہورِ مراتبِ بعضے از اہل اللّٰہ بہ پیرِ بزرگوارِ خود نوشتہ اند وَھُوَ الشَّیْخُ الْکَامِلُ الْمُکَمِلُ اَلْوَاصِلُ اِلیٰ دَرَجَاتِ الْوَلَایَۃِ الْهَادِی اِلےٰ طَرِیْقِ اِنْدَرَاجِ الْنِهَایَۃِ فِی الْبِدَایَةِ مُؤَیِّدُ الدِّیْنُ الرَّضِیُّ شَیْخَُِنَا وَ اَمَامَُِنا الشَّیْخُ مُحَمَّدٌن الْبَاقِی ڡ٣ النَّقَشْبَنْدِیُ الْاَحْرَارِیْ ڡ٤ قَدَّسَ الـلّٰهُ تَعَالیٰ سِرَّہُ الْاَقْدَسَ وَ بَلَّغَہُ الـلّٰهُ سُبْحَانَہٗ اِلیٰ اَقْصَےٰ مَا یَتَمَنَّاہُ
عرضداشت کؔمترینِ بندگان احمد بِذرؤہ عرض میرساند حسب الامر الشریف گستاخی مینماید واَحْوالِ پریشان را معروض میدارد کہ در اَثناءِ راہ آنقدر بتجلّیِ اسم الظاھر متجِلّی گشت ڡ٥ کہ در جمیعِ اشیا ڡ٦ بتجلّی خاص علٰحِدہ علٰحِدہ ظاہر گشت علیٰ الخصوص در کِسْوَتِ نِسا بلکہ در اَجزاءِ اینہا جُدا جُدا و آنقدر مُنقادِ این طائفہ گشتم کہ چہ عرض نمایم و درین اِنقیاد مضطر بودم ظہوریکہ درین کِسوت بودہ در ہیچ جا نبودہ خصوصیاتِ لطائف و محسَّناتِ عجائب کہ درین لِباس مینمودہ از ہیچ مظہرے ظاہر نمیشدہ پؔیشِ ایشان تمام گداختہ آب شدہ میرفتم و ہؔمچنین در ہر طعامے و شرابے و کِسوتے جُدا جُدا متجلّی شد لؔطافتے وحُسنے کہ در طعامِ لذیذ پُر تکلُّف بود در ماوراء آن نبود و در آبِ شیرین تا آبِ غیر شیرین ہمین تفاوُت بود بلکہ در ہر لذیذ و شیرین یک خصوصیّتِ کمال ٯ٥ علیٰ تفاوُت الدَرَجات جُدا جُدا بود خؔصوصیاتِ این تجلّی را بتحریر بعرض نمیتواند رسانید اگر در مُلازَمتِ عَلِیّہ شما میبود شاید معروض میداشت اَمّا در اَثناءِ این تجلیات آرزوئے رفیقِ اعلیٰ ڡ٧ داشتم و باینہا مَہْمَا اُمْکَن مُلْتَفِت نمیشدم امّا مغلوب بودم چارہ نداشتم دؔرین اَثنا معلوم شد کہ این تجلی بآن نسبتِ تنزیہی جنگ ندارد و ٯ٦ باطن ہمچنان گرفتارِ آن نِسبت ست بظاہر اصلًا مُلْتَفِتْ نیست و ظاہر را کہ ازان نِسبت خالی و معطَّل بود باین تجلّی مشرَّف ساختہ اند وؔالحق ہمچنان یافتم کہ باطِن اصلًا بَزِیْغِ بَصَرْ مُبتلا نیست و از جمیعِ معلومات و ظہورات مُعرِض ست وؔ ظاہر کہ متوجّہِ کَثرت و اِثْنَیْنِیت بود باین تجلیات مستسعد گشتہ است بؔعد ازچندگاہ این تجلیّات رُو بخَفا آوردند و ہمان نسبتِ حیرت و نادانی بحالِ خود ماند وَصَارَتْ تِلْکَ التَّجَلِیَاتُ کَاَنْ لَّمْ یَکُنْ شَیْئًا مَّذْکُوْرًا و بعد ازان یک فناءِ خاص رُوداد و ہمانا کہ آن تعیُّنِ علمی کہ بعد از عود تعیُّن پیدا شدہ بود درین فنا گُم شد و اَثَرے از مَظانِّ اَنَا نماند درین وقت آثارِ اسلام و علاماتِ انہدامِ مَعَالمِ شرکِ خفی بظہور آمدن گرفتند و ہمچنین دیدِ قصورِ اعمال و متّہَم داشتنِ نیّات و خواطِر بؔالجملہ بعضے اَمَاراتِ عُبودیت و نیستی ازان باز ظاہر گشتہ اند حؔق سبحانہ وتعالےٰ بہ برکتِ توجُّہ حضرتِ ایشان بحقیقتِ بندگی رساند وؔ عُروجات بر فوقِ محدِّد بسیار واقع میشود مرتبۂ اوّل کہ عُروج ڡ٨ واقِع شد بعد از طِیّ مُسافت چون بر فوقِ محدِّد رسید دار خُلد ازانجا بجماعت مشہود گشت دران اَثناء بخاطر آمد کہ در مقامات بعضے مردم را دراَنجا مشاہدہ نمایم چون متوجہ شدم مقاماتِ آنہا در نظر آمد و آن اَشخاصْ را نیز دران مَحال دید عَلیٰ تَفَاوُتِ دَرَجَاتِہِمْ مَکَانًا وَ مَکَانَۃً وَ شَوْقًا وَ ذَوْقًا مرتبۂ دوم باز عُروج واقِع شد مقاماتِ مشایخِ عِظام و ائمہِ اہل بیت و خلفاءِ راشدین و مَقامِ خاصۂ ٯ۷ حضرتِ رسالت پناہ ٯ۸ صلّی الـلّٰہ تعالیٰ علیہ و علیہم و سلَّم و بارَک و ہمچنین مقاماتِ سائرِ انبیاء و رُسُل علیٰ تفاوُت و مقاماتِ ملائکہ ملأِ اَعْلیٰ فوقِ محدِّد مشہود گشت وؔفوقِ محدَّد آن مقدار عُروج واقِع شد کہ از مرکزِ خاک تا محدِّد یا اندکے کمتر ازین و تا مقامِ حضرتِ خواجہ نقشبند قدَس الـلّٰہ تعالےٰ سِرَّہُ الْاَقْدس منتہِی شد وؔ فوقِ آن مقام چندے از مشایخ بودند بلکہ در ہمان مقام بافوقیّتِ قلیلہ مثلِ شیخِ معروفِ کرخی ڡ٩ و شیخِ ابوسعید خَزاز ڡ١٠ و باقی مشایخ بعضے در تہِ آن مقامْ مقامات داشتند و بعضے در ہمان مقام بودند امّا در تَحَتْ مثلِ شیخ علاؤ الدولہ ڡ١١ و شیخ نجم الدین کبریٰ ڡ١٢ وؔفوقِ آن مقام آئمۂ اہل بیت بودند و فوقِ آن خلفای راشدین ٯ۹ رِضْوَانُ الـلّٰهِ تَعَالیٰ عَلَیْهِمْ اَجْمَعِیْنَ و مقاماتِ سائرِ انبیا عَلیٰ نَبِیِّنَا وَعَلَیْھِمْ ٱلصَّلوٰۃ وَٱلسَّلَامُ یک طرف علٰحِدہ از مقامِ آن سَرور بود و ہمچنین مقاماتِ ملائکۂ عالِیْن صَلَوَاتُ الـلّٰهِ وَ سَلَامَهُ عَلَیٰ نَبِیِّنَا وَعَلَیْھِمْ اَجْمَعِیْنَ در طرفِ دیگر جُدا ازان مقام بود اؔمّا مقامِ آن سرور را از ق۱۰ جمیعِ مقامات فوقیّت و سروری بود وَالـلّٰهُ سُبْحَانَهٗ اَعْلَمُ بِحَقَائِقِ الْاَمُوْرِ کُلِّھَا و ہرگاہ میخواہم بعنایت الـلّٰہ سبحانہٗ عُروج واقِع میشود و در بعضے اَوْقات بیخواست ہم واقع میشود و چیزے دیگر ہم ٯ۱۱ دیدہ میشود و بر بعضے عُروجات آثار ہم مُتَرتَّب میشود و اکثر چیز ہا فراموش میشود ہرچند کہ میخواہم کہ بعضے حالات را بنویسم کہ دروقتِ عرضداشت کردن بیاد آید میّسر نمیشود زیراکہ کہ در نظر محقّر مے درآید جائے آن دارد کہ ازان استغفار کردہ شود چہ جائے آنکہ بنویسد در اَثنْاءِ اِمْلَاءِ عریضہ ہم بعضے چیزہا بیاد بود تا آخر وفا نکرد کہ نوشتہ شود زیادہ گستاخی ننمود حؔالِ مُلّا قاسم علی بہتر ست غلبۂ ن۱٢ استہلاک ن۱٣ واستِغراق ست و از جمیعِ مقاماتِ جذبہ بفوق قدم نہادہ و صفات را کہ اوّل از اصل میدید حالا باوجودِ آن صفات را از خود جُدا مے بیند و خود را خالی محض مییابد بلکہ نورے کہ صفات قائم باویند نیز از خود جُدا مے بیند و خود را ازان نور در طرفِ دیگر مییابد و اَحوالِ یارانِ دیگر ہم روز بروز در بہی ست در عرضداشتِ دیگر اِنْ شَآءَ الـلّٰهُ الْعَزِیْزُ بتفصیل عرضداشت خواہد کرد؞
۲۔ مکتوبِ دوم
دربیانِ حُصولِ ترقیات و مُباہات بعنایتِ خداوندی جلّ سلطانُہٗ نیز بہ پیر بزرگوارِ خود نوشتہ اند قدس سرُّہ ن١٤
عرضداشتْ کؔمترینِ بندگان احمد بِذُروۂ عرض میرساند امر باستِخارہ ڡ١۳ متّصِلِ ماہِ مبارَکِ رَمَضان مولانا شاہ محمد رسانید آنقدر فُرجہ ندید کہ تا ماہ رَمضان خود را بعَتَبہ بوسی مشرَّف تواند ساخت بضرورت برمُضِّی آن خود را تسلّی داد از عنایاتِ خداوندی جلّ و عَلا کہ بہ برکتِ توجُّہاتِ عَلِیّۂ حضرتِ ایشان علیٰ التواتُر و التوالِی فائِض و واردند چہ عرض نماید ؎ن١٥
من آن خاکم کہ ابرِ نوبہاری
کند از لطف بر من قطرہ باری
اگر برروید از تن صد زبانم
چو سبزہ شکرِ لطفش کے توانم
ہؔرچند اِظْہارِ این قسم اَحْوال مُوہِمِ جُرٱت و گستاخی ست و مُشعِرِ افتِخار و مُباہات ست ؎
ولے چون شہ مرا برخاست از خاک
سزد گر بگذرانم سر زاَفْلاک
اؔبتداءِ عالَمِ صَحو وبقا از اَوَخرِ ماہِ ربیع الآخِر ست و تاحال بہ بقائے خاص در ہر یک مُدتے مشرَّف میسازند ابتدا از تجلّیِ ذاتیِ حضرتِ شیخ مُحی الدین ست قُدِّسَ سِرُّہ دؔرصَحو مے آرند باز بسُکر میبرند و دؔرنُزول ڡ۱٤ و عُروج عُلومِ غریبہ و مَعَارفِ عجیبہ اِفاضہ ن١٦ میفرمایند و باِحسان و شُہودِ خاص در ہر مرتبہ کہ مناسِبِ بقائے آن مقام ست مشرَّف میسازند بؔتاریخ ششم ماہِ مبارَکِ رَمَضان ببقائے مشرَّف ساختند و اِحْسانے میسَّر شد کہ چہ عرض نماید مؔیداند کہ نہایتِ استِعداد تا آنجا بود و وصلے کہ مُناسِبِ حال بود ہم اینجا ن١۷ میسَّر گشت و جہتِ جذبہ اکنون تمام شد و شروع در سَیْر فی اللّٰہ ڡ١٥ کہ مُناسِبِ مقامِ جذبہ است واقِع شد ہؔرچند فنا اَتَم باشد بقاء مترتِّب بران اَکمل خواہد بود و ہؔرچند بقا اَکمل باشد صَحو بیشتر خواہد بود و ہؔرچند صَحو بیشتر باشد اِفاضۂ عُلوم موافقِ شریعتِ غرا مے افتد چؔہ کمالِ صَحو انبیا را بود عَلَیْہِمُ الصَّلوٰۃُ وَالسَّلَامُ و مَعَارفیکہ ازیشان سر برزدہ اند شرائع ست وؔعقائدیکہ در ذات و صفات بیان فرمودہ اند و مخالَفتِ ظاہرِ آن از بقیّۂ سُکر ست الؔحال مَعَارفیکہ باین کمینہ فائِض اند اکثر تفصیلِ مَعَارفِ شرعیّہ است وؔبیانِ آنہا و علمِ استِدْلالی کشفی و ضروری میگردد و مجمَل و مفصَّل میشود۔ ڡ١٦ ؏ ن۱۸
گر بگویم شرحِ این ن١۹ بے حد شود
میترسم مبادا ن۲۰ مُنْجّر بگستاخی شود
مصراع
بندہ باید کہ حــــدِّ خود داند؞ ن۲۱
۳۔ مکتوبِ سوم
دربیانِ محبوس شدنِ یاران بمقامِ مخصوص و گذشتنِ بعضے ازان و رسیدن بمقاماتِ تجلّیِ ذاتی نیز بہ پیرِ بزرگوارِ خود نوشتہ اند
عرضداشت آنکہ یارانیکہ اینجا اند و ہمچنین یارانِ آنجائی ہرکدام بمقامے محبوس اند ٯ۲۲ طریقِ برآوردنِ آنہا ازان مقامات مُتْعَسِّرست آنقدر قدرت کہ مناسِبِ آن مقام ست در خود نمییابد حؔق سبحانہ بہ برکتِ توجُّہاتِ عَلِیّہ حضرتِ ایشان ترقی بخشد یؔک کس از خویشانِ این کمینہ ٯ۲۳ ازان مقام گذشت و بمقدّمۂ تجلّیاتِ ذاتی رسید حالش بسیار خوب ست قَدَم بر قَدَمِ حقیر دارد دؔربارۂ دیگران ہم امیدوار ست دؔیگر بعضے از یارانِ آنجائی بطریقِ مقرَّبین مناسَبت ندارند مؔوافقِ حالِ آنہا طریقِ اَبْرارست فؔی الجملہ یقینے کہ حاصل کردہ اند ہم غنیمت ست بہمان طریق امر باید فرمود ؏ ٯ۲٤
ہرکسے را بہرکارے ساختند
دؔرتفصیلِ اَسامیِ آنہا جُرأت ننمود کہ ازیشان مخفی نخواہد بود زیادہ گستاخی ننمود رؔوزِ تحریرِ عرضداشت میر سیّد شاہ حسین در مشغولیِ ڡ١٧ خود چنان دیدند کہ گویا بدروازۂ کلان رسیدہ است میگویند کہ دروازۂ حیرت ست درونِ او کہ نظر میکنم حضرتِ ایشان را و ترا مے بینم ہرچند سعی میکنم کہ خود را درون ٯ۲٥ اندازم پائے من یاری نمیکند
٤۔ مکتوبِ چہارم
دربیانِ فضائلِ شَہر عظیم القدر شہرِ رمضان وبیانِ حقیقتِ محمّدی عَلَیْہِ وَ عَلٓیٰ آلِہِ ٱلصَّلوٰۃُ وَٱلسَّلَامُ نیز بہ پیرِ بزرگوارِ خود نوشتہ اند
عرضداشتِ اَحقرالخَدَمہ آنکہ مُدَّتے ست کہ از راہِ مُفاوَضۂ شریفہ از اَحْوالِ خَدَمۂ آن عَتَبۂ عَلِیّہ اِطلاعے ندارد نگران میباشد قؔدومِ ماہِ مبارَکِ رَمَضان مبارَک باشد اؔین ماہ را باقرآن مجید کہ حاویِ جمیعِ کمالاتِ ذاتی و شُیُونی ست و داخلِ دائرۂ اصل ست کہ ہیچ ظلیّتے باو راہ نیافتہ است ٯ٢٦ و قابلیّتِ اولیٰ ظِلّ اوست مناسَبتِ تمام ست ڡ۱۸ و بآن مناسبت نُزُولِ آن درین ماہ واقع شدہ شَہْرُ رَمَضَانَ الَّذِیْٓ اُنْزِلَ فِیْہِ الْقُرْاٰنُ ڡ۱۹ مِصداقِ این سخن ست و بآن مناسَبت این ماہ نیز جامِع جمیعِ خیرات و بَرَکات ست ہؔربرکتے وخیرے کہ در تمام سال بہرکہ میرسد از ہرراہ کہ مے آید ٯ٢٧ قطرہ ایست از دریائے بے نہایتِ بَرَکاتِ این شَہْرِ عظیم القدر جؔمعیّتِ این ماہ سببِ جمعیّت تمامِ سال ست و تفرقۂ این ماہ سببِ تفرقۂ تمام سال ٯ٢٨ فَطُوْبیٰ لَمِنْ مَضٰے عَلَیْہِ ھٰذَا الشَّھَرُ الْمُبَارَكُ وَرَضِی عَنْہُ وَوَیْلٌ لَمِنْ سَخِطَ عَلَیْہِ فَمُنِعَ مِنَ الْبَرَکَاتِ وَحُرِمُ مِنَ الْخِیْرَاتِ وؔایضًا سُنّتِ ختمِ قرآن درین ماہ بواسطۂ آن تواند بود کہ تا جمیعِ کمالاتِ اصلی ڡ۲۰ وَبَرَکاتِ ظلّی میسّر شود فَمَنْ جَمَعَ بَیْنَہُمَا یُرْجٰی اَنْ لاَّیُحْرَمَ مِنْ بَرَکَاتِہٖ وَلَایُمْنَعَ مِنْ خِیْرَاتِہٖ بَؔرَکاتیکہ بایام این شہر وابستہ اند دیگر اند و خیراتیکہ بلَیَالیِ آن متعلِّق اند دیگر وؔاز جہتِ این سِرّ تواند بود کہ حکم باَوْلویَّۃِ تعجیلِ اِفطار ڡ٢۱ و تاخیرِ تسحُّر ڡ٢۲ بودہ باشد تا اِمتِیازِ تمام بینِ اَجزاءِ الوقتَیْن حاصل آید قابلیّتِ اُولیٰ کہ بالا مذکور شد وحقیقتِ محمدی عبارت ازان ست عَلیٰ مَظْہَرِھَا الصَّلَوَاتُ وَالْتَّسْلِیْمَاتُ نہ قابلیّت ذات ست مر اِتِّصافِ جمیعِ صفات را کَمَاحَکَمَ بَعْضٌ ڡ۲۳ بلکہ قابلیّتِ ذات ست عَزَّسُلْطَانَہٗ مر اعتبارِ علم را کہ ڡ۲٤ متعلِّق شود بجمیع کمالاتِ ذاتی و شُیُونی ڡ٢٥ کہ حاصلِ حقیقتِ قرآن مجید ست وؔقابلیّتِ اتِّصاف مناسبِ خانۂ ٯ۲٩ صفات ست و برزخ ڡ٢٦ ست میانِ ذاتِ جَلَّ شَانُہٗ و صفاتِ او حقائقِ اَنْبِیاءِ دیگر ست عَلیٰ نَبِیِّنَا وَعَلَیْہِمُ الصَّلَوَاتُ وَالْتَسْلِیْمَاتُ وَالْتَحِیَّاتُ ہمین قابلیّت بملاحَظۂ اعتبارات کہ مندرجہ اند ٯ٣٠ دروے حقائقِ متعدّدہ گشتہ قابلیّتے کہ حقیقتِ محمدی ست عَلَیْہِ الصَّلوٰۃُ وَالْتَّحِیَۃُ اگرچہ ظلیّت دارد امّا رنگِ صفات باو مُمْتَزِج نگشتہ است و ہیچ حائلے درمیان نیامدہ وؔحقائقِ جماعۂ محمدی المَشْرَب قابلیاتِ ذات ست عَزَّشَانُہٗ مراعتبارِ علم را کہ متعلِّق شود بہ بعضِ آن کمالات وؔآن قابلیّتِ محمدیّہ برزخ ست میانِ ذاتِ جَلَّ سُلْطَانُہٗ و میانِ این قابلیاتِ متعدِّدہ وؔحکم آن بعض بواسطۂ آنست کہ اورا در خانۂ صفات قدمگاہ ست وبس ونہایتِ عروجِ آن خانہ تابآن قابلیّت ست لؔاجرم آن را بآن سرور نسبت کردہ عَلَیْہِ الصَّلوٰۃُ وَالسَّلَامُ وَالْتَحِیَّۃُ وؔچون این قابلیّتِ اتِّصاف ہرگز مرتفع نمیشود وآن بعض نیزحکم کردہ بآنکہ حقیقتِ محمدی ہمیشہ حائل ست والّا قابلیّتِ محمّدیّہ را عَلیٰ مَظْہَرِھَا الصَّلوٰۃُ والتَّحِیَّۃُ کہ مجرّد ٱعتبار ست دؔر ذاتِ جَلَّ شَانُہٗ اِرْتِفاع از نظر ممکن ست بلکہ واقع ست وؔقابلیّتِ اتِصاف اگرچہ نیز اعتبار ست امّا بواسطۂ برزخیّت رنگِ صؐفات گرفتہ کہؐ در خارج موجود اند بوجودِ زائد و ارتِفاعِ او از اِمْکان برآمدہ لاجَرَم حکم میکند ٯ٣١ بوجودِ آن حائل دائما اَؔمثٱلِ این عُلوم کہ منشاءِ آن جامعیتِ اصالت و ظلیّت ست بؔسیار وارد میشوند اکثرِ آنہا پرچہائے کاغذ نوشتہ میشود مؔقامِ قطبیّت ڡ٣٤ منشاءِ دقائقِ عُلومِ مقامِ ظلّی ٯ۳٢ ست وؔمرتبۂ فردیّت واسطۂ وُرودِ مَعَارِفِ دائرۂ اصل اؔمتیاز میانِ ظِلّ و اصل بے اجتماع این دو دولت میسَّر نیست لؔہذا بعضے از مشائخ قابلیّتِ اولیٰ را کہ تعیُّنِ اوّل میگویند زائد بر ذات نمیدانند و تجلّیِ ذاتی شُہودِ آن قابلیّت را مے انگارند وَالْحَقُّ مَاحَقَّقْتُ وَالاَمْرُ مَا اَوْ ضَحْتُ وَالـلّٰهُ سُبْحَانَهٗ یُحِقُّ الْحَقَّ وَھُوَ یَھْدِی السَّبِیْلَ رؔسالہ کہ بتسویدِ آن مامور شدہ بود باتمامِ آن موفَّق نمے شود و ہمان مسوَّدہٱ اؔفتادہ اند تا حکمتِ الٓہی جَلَّ سُلْطَانُهٗ درین توقُّف چہ بودہ باشد زؔیادہ گُستاخی از اَدَب دورست
٥۔ مکتوبِ پنجم
در سفارشِ خواجۂ برہان الدین ن۳٣ کہ یکے از مخلصان بود با ن۳٤ بیانِ بعضے اَحْوالِ او نیز بہ پیرِ بزرگوارِ خود نوشتہ اند
عؔرضداشتِ اَحقرالخَدَمہ آنکہ رسالہ دربیانِ طریقتِ حضراتِ خواجگان قَدَّسَ اللّٰهُ تَعَالیٰ اَسْرَارَھُم نوشتہ ارسال داشتہ است بنظرِمبارَک خواہد درآمد ہنوز مسوّدہ است خواجۂ بُرہان بسرعت راہی شدند فُرجۂ بیاضِ آن نشد یؔحتمل کہ بعضے عُلومِ دیگر ہم بآن ملحَقِ شوند روزے رسالۂ ڡ٢٧ سلسلۃ الاَحرار بنظر درآمد دران اثناء بخاطرِفاتِر رسید کہ بایشان عرضداشت بکنم تاخود چیزے دربابِ بعضے عُلومِ آن رسالہ نویسند یا بفقیر امر کنند تا چیزے دران باب نویسد این ڡ٢٨ خاطر خیلے قوی گشت مؔتصلِ آن بعضے از عُلومِ این ڡ٢٩ مسودَّہ فائض گشتند و فی الجملہ معذرتِ ڡ٣٠ بعضے عُلومِ آن رسالہ در ضمنِ آن مبیَّن گشت اگر ہمین مسوَّدہ را تکملۂ آن رسالہ سازند گنجایش دارد و اگر بعضے عُلومِ مناسِبہ را ازان انتخاب نمودہ بآن رسالہ مُلحَق سازند ہم وجہے دارد زؔیادتِ جرأت از ادب دورست خؔواجۂ بُرہان درین مدّت کارِ خوب کردند و از سیرِسیوم ڡ٣١ کہ مناسبِ مقامِ جذبہ است نیز نصیبے یافتند خؔاطر بواسطۂ مُہِمّ مددِ معاش صوبۂ مالوہ مشوّشِ وقت میشد درمُلازَمت رسیدہ اند ہرچہ امر خواہند فرمود مبارَک خواہد بود
٦۔ مکتوبِ ششم
دربیانِ حُصولِ جذبہ و سُلوک وتربیت یافتن بہردو صفتِ جمال وجلال وبیانِ فنا و بقا ومایتعلّق بذٰلک و بیان فوقیّتِ نسبتِ نقشبندیّہ نیز بہ پیر بزرگوارِ خود نوشتہ اند
عرضداشتِ کمترینِ بندگان احمد آنکہ مُرشِدِ علی الاطلاق جَلَّ شَانُہٗ بہ برکتِ توجّہِ عالی ن۳٥ بہر دو طریقِ ڡ۳۲ جذبہ و سلوک تربیت فرمود و بہر دو صفتِ جمال و جلال مُرَبّٰی ساخت حؔالا جمال عینِ جلال ست و جلال عینِ جمال دؔر بعضے حواشی رسالۂ ڡ۳۳ قدسیّہ این عبارت را از مفہومِ صریحِ خود منحرِف ساختہ برمفہومِ موہومِ خود حمل کردہ است و عبارت محمول برظاہرِ خودست قابلِ انحراف و تاویل نیست وؔ علامتِ این تربیت متحقِّق شدنست بمحَبتِ ذاتی پیش از تحقّقِ آن امکان ندارد و مؔحبتِ ذاتیّہ علامتِ فناست و فنا عبارت از نِسیانِ ماسِواست پس تا زمانیکہ عُلوم بتمام از ساحتِ سینہ رُفتہ ڡ٥٤ نشود و بَجہْلِ مطلق متحقِّق نشود از فنا بہرہ ندارد و این حیرت و جہل دائمی ست امکانِ زوال ندارد نؔہ آنست کہ گاہے حاصل شود و گاہے زائل گردد غایۃ ن۳٦ مافی الباب پیش از بقا جَہالتِ محض ست و بعد از بقا جَہالت و علم باہم جمع اند در عینِ نادانی بہ شعورست و و درعینِ حیرت بحضور کہ این موطنِ حق الیقین ڡ۳٤ ست کہ ن٣٧ علم و عین حجابِ یکدیگر نیستند و عِلمے کہ پیش از چنین جَہالت حاصل شود از حَیّزِاعتبار خارج ست بؔاوجودِ آن اگر علم ست درخود ست و اگر شہودست ہم در خود و اگر معرفت ست یا حیرت نیز درخود ست تا زمانیکہ نظر در بیرون ست بے حاصل ست اگرچہ در خود ہم نظر داشتہ باشد نظر از بیرون ن٣٨ بالکل منقطع میباید کہ شود حؔضرتِ خواجۂ بزرگ قَدَّسَ اللّٰهُ سِرَّہٗ میفرمایند کہ اہل اللّٰہ بعد از فنا وبقا ہرچہ مے بینند در خود مے بینند و ہرچہ مے شناسند در خود مے شناسند و حیرتِ ایشان در وجودِ ڡ٣٥ خودست اؔزینجا ہم صریحًا مفہوم میشود کہ شُہود و مَعرفت و حیرت درنفس ست وبس در بیرون ہیچکدامِ اینہا نیست تؔازمانیکہ یکے ازین ثلٰثہ ڡ٣٦ در بیرون ست اگرچہ در خود ہم دارد از فنا بہرہ ندارد فَکَیْفَ الْبَقَا نہؔایتِ مرتبہ در فنا و بقا این ست و این فنا مطلق ست و مطلق فنا عام است و بقا باندازۂ فناست لہذا بعضے اہل اللّٰہ بعد از تحقُّق بفنا و بقا در بیرون نیز شہود دارند امّا نسبتِ این عزیزان فوقِ ہمہ نسبتہا ست ؎
نہ ہرکہ آئنہ دارد سکندری داند
نہ ہرکہ سر بتراشد قلندری داند
ہؔرگاہ از اکابِرِ این سِلسِلہ بعد از قرونِ بسیار یکے یا دوۓ را باین نسبت مشرَّف سازند از سلاسِلِ دیگر چہ گوید اؔین نسبتِ حضرت خواجہ ڡ٣٧ عبد الخالق غجدوانی ست قُدِّسَ سِرُّہٗ و متمِّم ومکمِّلِ آن حضرتِ خواجۂ خواجہا ست اعنی حضرت خواجہ بہاءالدین ڡ٣٨ المعروف بہ نقشبند قُدِّسَ سِرُّھُمْ ن٣٩ و از خلفاءِ ایشان حضرتِ خواجہ علاؤ الدین ڡ٣٩ باین دولت مشرَّف شدہ بودند ؎ ن٤٠
این کار دولت ست کنون تاکرا دہند
عؔجب کاریست اوّلًا ہربلا و مصیبت کہ واقع میشد باعثِ سُرور و فرحت میشد وھَلْ مِنْ مَزِیْدٍ میگفت و ہرچہ از اَمْتِعۂ دُنْیَویّہ کم میشد خوش مے آمد و این قسم را آرزو میکرد حالا کہ بعالَمِ اَسْباب فرود آوردند و نظر بر عجز و افتِقارِ خود افتاد اگر اندک ضررے لاحق میشود در اوّل وَہلہ نوعے از حزن رُو میدید ہرچند بسُرعت زائل میشود و ہیچ نمیماند وؔہمچنین اگر دُعا میکرد از برائے دفعِ بلا و مصیبت مقصود ازو نہ رفعِ آن بود بلکہ اِمْتِثَالِ اَمرِاُدْعُوْنِیْ ڡ٤٠ بود حالا مقصود از دُعا رفعِ بلیّہ و مَصائب ست و خوف و حزنیکہ زائل شدہ بودند باز رجوع کردند و معلوم شد کہ آن ازسُکر بود درصَحو ہرچہ عوام الناس را ہست این را ہست از عجز وافتقار وخوف وحزن وغم وشادی در ابتدا ہم مقصود از دُعا رفعِ بلا نبود دل را این معنی خوش نمے آمد لیکن حالْ غالِب بود بخاطر میگذشت کہ دُعاءِ انبیاؑء ازین قبیل نبود کہ حُصولِ مُراد بخواہند حالاکہ بآن حالت مشرَّف ساختند و حقیقتِ کار را واضح گردانیدند معلوم شد کہ دُعاہاءِ انبیاء عَلَیْہِمُ الصَّلَوَاتُ وَالْتَّسَلِیْمَاتُ ازسرِعجز و افتقار و خوف و حزن بود نہ بمجردِ ن٤١ امتِثالِ امر بؔعضے اُمور کہ رُو میدہد بحسبِ امر گاہ گاہ بعرضِ آن گستاخی مینماید
۷۔ مکتوبِ ہفتم
دربیانِ بعضے از اَحْوالِ غریبۂ خود بابعضے از استفسارہائے ضروری نیز بہ پیربزرگوارِ خود نوشتہ اند
عرضداشتِ کمترینِ بندگان احمد آنکہ مقامیکہ فوقِ محدِّد بود روحِ خود را بطریق عُروج درآنجا مے یافت وآن مقام بحضرتِ خواجۂ بزرگ قَدَّسَ اللّٰهُ سِرَّہُ الاَقْدَسَ اختصاص داشت بعد از زمانے بدنِ عُنْصُریِ خود را نیز درہمان مقام یافت و دران وقت چنان متخیَّل گشت کہ این عالَم بتمام از عُنصریات وفلکیات بتہ فرو رفت و نام و نشان ازان نماند وؔچون دران مقام نبودند اِلّا بعضے از اولیاءِ کِبار این زمان کہ تمام عالَم را بخود در جائے و مقامے شریک مییابد حیرت دست میدہد کہ باوجودِ بیگانگیِ تمام خود را بایشان مے بیند الؔغرض حالتیکہ گاہ گاہ دست میدارد کہ دران نہ خود میماند و نہ عالم نہ در نظر چیزے مے آمد نہ درعلم حالا آن حالتْ مستمرّہ است و وجودِخِلقتِ عالَم از دید و دانش برآمدہ بؔعد ازان درہمان مقام یک کوشکِ عالی ظاہرشد کہ زینَہا نہادہ اند آنجا برآمد و آن مقام ہم در رنگِ عالَم بتدریج فرو رفت و ساعۃ فساعۃ خودرا مُتَصاعِد مے یافت اؔتفاقًا نماز شکرِوضو میگَذارد کہ مقامے بس عالی نمایاں شدہ و اکابرِ اربعہ نقشبندیہ را قَدَّسَ اللّٰهُ اَسْرَارَھُمْ ڡ٤١ دران مقام دید و مشایخِ دیگر ہم مثل سیدالطائفہ ڡ٤٢ وغیرہ درانجا بودند وؔبعضے دیگر از مشایخ بالائے آن مقام ہستند امّا قوائمِ آنرا گرفتہ نشستہ اند و بعضے پایان عَلیٰ تَفَاوُتِ دَرَجَاتِہِمْ و خود را بسیار دور ازان مقام یافت بلکہ مناسَبَت ہم ندید ازاین واقع اضطرابِ تمام پیدا شد نزدیک بود کہ دیوانہ شدہ برآید و از فَرْطِ اندوہ و غُصّہ قالَب تہی کند چندگاہ برین نہج گذشت آخر بتوجُّہاتِ علیّۂ حضرتِ ایشان خود را مناسِبِ آن مقام دید اول سرِ خود را مُحاذی آن مقام یافت بتدریج رفت و بالائے آن مقام نشست بعد از توجُّہ چنان مخطور شد کہ آن مقامْ مقامِ تکمیلِ تام ست کہ بعد از تمامی سلوک بآن مقام میرسند مؔجذوبِ سلوک تمام نکردہ را ازان مقام بہرہ نیست وؔنیز دران وقت چنان متخیَّل گشت کہ وُصول باین مقام از نتائجِ آن واقعہ است کہ در مُلازَمتِ حضرتِ ایشان دیدہ بود و بعرض رسانیدہ کہ حضرتِ امیر کَرَّمَ اللّٰهُ تَعَالیٰ وَجْھَہٗ میفرماید ن٤۲ کہ آمدہ ام تا ترا علمِ سمٰوات تعلیم کنم الخ وَچون نیک متوجِّہ شد این مقام را مخصوص بحضرتِ امیر درمیانِ سائر خلفاءِ راشدین رَضِیَ اللّٰهُ تَعَالےٰ عَنْھُمْ اَجْمَعِیْنَ یافت وَاللّٰهُ سُبْحَانَهٗ اَعْلَمُ دؔیگر چنان ظاہر میشود کہ اَخلاقِ سَیّۂ ساعت فساعت مے ن٤٣ برآیند بعضے در رنگِ رشتہ از وجود مے ن٤٤ برآیند و گاہے در رنگِ دُود بیرون مے آیند دؔر بعضے اوقات متخیَّل میشود کہ تمام برآمدہ اند درثانی الحال چیزے دیگر باز ظاہر میشود و مے برآید ثانیًا معروض میگرداند کہ توجُّہ از برائے دفعِ بعضِ اَمْراض و شداید آیا مؔشروط بآنست کہ اوّل مرضیِ حق سُبْحَانَہٗ دانستہ شود کہ دران توجُّہ ہست یا نہ یا مشروط نیست آنچہ ظاہر از عبارتِ ن٤٥ رشحات ڡ٤٣ ست کہ از حضرتِ خواجہ قَدَّسَ اللّٰهُ تَعَالےٰ سِرَّہُ الاَقْدَسَ نقل میکند مفہوم میشود کہ نیست دؔرین باب بہرچہ حکم فرمایند باآنکہ خوش نمے آید توجُّہ کردن ثؔالثا بعرض میرساند کہ بعد از تحقّقِ حُضور مرطالبانرا آیا از ذکر بازداشتن و امر بنگاہداشتِ ڡ٤٤ حُضور كردن لازِم ست یا نہ دؔیگر کدام مرتبۂ حضورست کہ دران ذکر نگویند لیکن بعضے ہستند کہ از اوّل تا آخِر ذکر گفتہ اند اصلًا از ذکر ن٤٦ ممنوع نشدہ اند و کار نزدیک بنہایت رسانیدہ اند حقیقتِ کار چیست بہرچہ امرفرمایند رؔابعًا معروض آنکہ حضرتِ خواجہ در فقرات میفرمایند آخر بذکر امر میکنند کہ بعضے مقاصد ہستند کہ بے آن میسَّر نمیشوند تعیُّنِ آن مقاصد فرمایند خؔامِسًا بعرضِ اقدس میرساند کہ بعضے طالبان اظہار طلبِ تعلیمِ طریقہ میکنند لیکن در لقمہ احتیاط نمیتوانند کرد باوجود بے احتیاطی حضور و نحوِ استغراق پیدا میکنند و اگر تاکید در لقمہ کردہ میشود از سستیِ طلبْ ترکِ کلّی میکنند درین باب چہ حکم ست و بعضے دیگر ہستند کہ مجرّدِ اِتِّصالِ باین سلسلۂ شریفہ بطریقِ ارادہ میخواہند بے آنکہ طلبِ تعلیمِ ذکر کنند این قسم اِتصّال ہم مجوَّز ہست یا نہ و اگر مجوَّز ہست طریقِ آن چیست زیادتِ گُستاخی بے ادبی تمام ست
۸۔ مکتوبِ ہشتم
دربیانِ اَحْوالیکہ بہ بقا و صَحو تعلُّق دارند نیز بہ پیرِبزرگوارِ خود نوشتہ اند
عرضداشتِ کمترینِ بندگان احمد آنکہ ازان زمان کہ بصَحو آوردہ اند و بقا بخشیدہ اند عُلومِ غریبہ و مَعَارِفِ نادِرہ غیرمتعارِفہ بتواتُر وتَوالِی فائِض و وارِداند اکثرِ آنہا بہ بیانِ قوم و اصلاحِ متد اوَلِ شان موافقت ندارند ہرچہ از مسئلۂ وحدتِ وجود و توابعِ آن گفتہ اند در اوائل بآن ن٤٧ حال مشرَّف ساختہ اند و شہودِ وحدت ن٤٨ در کثرت میسّر شد ازان مقام بدَرَجات بالا بردند و انواعِ عُلوم درین ضمن اِفادہ فرمودند اؔمّا مِصداقِ آن مقامات و مَعارِف از کلامِ قوم صریحًا یافتہ نمیشود وؔاشارت و رُمُوزِ اجمالیہ درکلامِ شریف بعضے از بزرگانِ اینہا ہست لیکؔن گواہِ عَدل برصحتِ آنہا موافقتِ ظاہرِ شریعت واِجْماعِ عُلَماءِ اہلِ سُنّت ست درہیچ چیزے مخَالَفتْ بظاہرِ شریعتِ غَرّا ندارند و ہیچ موافَقت بحکَما و اُصُولِ معقولۂ آنہا ندارند بلکہ از عُلَماءِ اسلام جماعۂ کہ مخالَفت باہلِ سنت دارند باُصولِ آنہا نیز موافِق نیست استطاعت مع الفعل منکشِف شدہ است ڡ٤٥ پیش از فعل قدرتے ندارد قؔدرت بمقارَنَتِ فعل مے بخشند و تکلیف بر سلامتِ اَسْباب و اَعضا میدہند ن٤٩ کَمَا قَرَّرَہٗ عُلَمَآءُ اَھْلِ السُّنَّةِ وؔدرین مقام خود را برقَدَمِ حضرتِ خواجہ نقشبند قَدَّسَ اللّٰهُ تَعَالیٰ سِرَّہُ الاَقْدَسَ ڡ٤٦ مییابد ایشان درین مقام بودہ اند وؔحضرتِ خواجہ علاؤالدین را نیز ازین مقام نصیبے ہست وؔاز بزرگانِ این سلسِلۂ علیّہ حضرت خواجہ عبدالخالق اند قَدَّسَ اللّٰهُ تَعَالیٰ سِرَّہُ الاَقْدَسَ و از مشایخِ ماتَقَدَّم حضرتِ خواجۂ معروف کرخی ڡ٤٧ و امام داؤد طائی ڡ٤٨ و حَسَن بصری ڡ٤٩ و حبیبِ عجمی ڡ٥٠ قَدَّسَ اللّٰهُ تَعَالیٰ اَسْرَارَھُمُ الْمُقَدَسَۃَ حؔاصلِ این ہمہ کمالِ بُعد و بیگانگی ست کار از معالَجہ گذشتہ است تازمانیکہ حُجُبِ مَسْدول بودہ اند سعی و اہتمام گنجایشِ رفع آنہا داشت اکنون بزرگیِ او ڡ٥١ حجابِ اوست فَلَاطَبِیْبَ لَهَاوَلَا رَاقٖ ڡ٥٢ مگر کمالِ بیگانگی و بے مناسَبتی را وَصْل واتِّصال نام نہادہ اند ھَیہَاتَ ھَیہَاتَ ہمان بیتِ یوسُف زَلِیخا موافقِ حال ست ؎
درافگندہ دُف این آوازہ از دوست
کزو ن٥٠ بردستِ دَُف کوبان بود ڡ٥٣ پوست
شؔہود کجاست و شاہد کیست و مشہود چیست ؏
خلق را روئے کہ نماید او ن٥١
مَالِلتُّرَابِ وَرَبِّ الاَرْبَابِ خود را بندۂ مخلوق غیرقادر ن٥٢ میداند و ہمچنین تمام عالَم را و ن٥٣ خالق و قادِر حق را عزوجل میداند غیر این ہیچ نسبت اثبات نمیکند عَینیَّت و مِرْآتیَّت خود کجا ؏
درکدام آئنہ درآید او
وؔعُلَماءِ ظاہرِ ن٥٤ اہل سنت و جماعت ہرچند در بعضے اَعمال مُقَصِّر باشند امّا جمالِ درستیِ عقایدِ اینہا در ذات و صفاتْ آن قدر نورانیّت دارد کہ آن تقصیر در جَنبِ آن مُضْمَحِل و ناچیز در نظر مے ن٥٥ درآید و بعضے متصوِّفہ باوجودِ ریاضات و مجاہَدات چون در ذات و صِفات آن قدر درستیِ عقیدہ ندارند آن جمال در اینہا یافتہ نمیشود و محبّت بعلماء وطَلَبۂ علوم بسیار پیدا شدہ است رَوَشِ ایشان خوش مے آید و آرزو دارد کہ در جَرگہِ اینہا ن٥٦ باشد وؔ تلویح ڡ٥٤ را از مقدماتِ اربعہ ڡ٥٥ بطالبِ علمے مباحَثہ میکند و ہدایۂ فقہ نیز مذکور میشود وؔدر معیّت و احاطۂ علمی باعُلَما شریک ست وؔہمچنین حق سبحانہٗ را نہ عینِ عالَم میداند و نہ متصلِ عالَم و نہ منفصِل و نہ باعالَم و نہ جُدا از عالَم و نہ محیط و نہ ساری و ذوات و صفات و اَفعال را مخلوقِ او میداند نہ آنکہ صِفاتِ اینہا صِفات اوست واَفعالِ اینہا اَفعالِ او بلکہ در اَفعالْ مُوثِّر قدرتِ اورا میداند قؔدرتِ مخلوقات را تاثیرے نمیداند کَمَا ھُوَ مَذْھَبُ الْعُلَمَآءِ الْمُتَکَلَمِیْنَ ڡ٥٦ وؔہمچنین صفاتِ سَبعہ ڡ٥٧ را موجود ڡ٥٨ میداند وؔحق سُبْحَانَہٗ وَتَعَالےٰ را مُرِید ڡ٥٩ میداند و قدرت ڡ٦٠ را بمعنی صحّتِ فؔعل وؔ ترک بیقین تصوُّر مینماید نہ بمعنی اِنْ شَآءَ فَعَلَ وَاَنْ لَّمْ یَشَآُ لَمْ یَفْعَلْ کہ شرطیّۂ ثانی ممتنع باشد کَمَا قال ن٥٧ الحکماءُ و بعضُ الصوفیۃ زیراکہ این سخن بایجاب میکَشد و موافِق اُصول حُکَماست وؔمسئلۂ قضا و قدر را بطور عُلما میداند فَلِلْمَالِكِ اَنْ یَّتَصَرَّفَ فِیْ مِلْکِهٖ کَیْفَ یَشَآءُ وؔقابلیّت و استعداد را ہیچ دخل نمیدہد ہرکہ بایجاب میکشد وَھُوَ سُبْحَانَهٗ مُخْتَارٌ فَعَّالٌ لِمَّا یُرِیْد علی ھٰذا القیاس چؔون عرضِ حال از جملۂ ضروریات ست بنابران بجرأتِ ن٥٨ آن گستاخی نمودہ ؏
بندہ باید کہ حدِ خود داند
۹۔ مکتوبِ نہُـــم
دربیانِ اَحوالیکہ بمقامِ ڡ٧٦ فرود آمدن مناسَبت دارند نیز بہ پیرِ بزرگوارِ خود نوشتہ اند
عرضداشتِ مُدْبَرِسیاہ و مُقَصِّرِ بدخو مغرورِ وقت و حال مفتونِ وصل و کمال و کارش ہمہ نافرمانبرداریِ مولیٰ ست و عملش ہمہ بترکِ عزیمت و اولیٰ ست نظرگاہِ خلق را آراستہ و مَنظرِ حق ن تَعَالیٰ وَتَقَدَّسَ را ن٥٩ خراب ساختہ ہمتش مقصور برظاہر آرائی ست باطنش ازین رہگذر ہموارہ برُسوائی ست قالِ او منافیِ حالِ اوست و حالِ او مَبنی بر خَیالِ او ازین خواب و خَیال چہ آید و ازین قال و حال چہ کشاید اِدْبار و خَسارت نقدِوقت ست غَبْاوت ن٦٠ وضَلالت بر کَفِ دست مَبْدَأِ فساد و شرارت ست مَنْشَأِ ظلّم و مَعصِیت بؔالجملہ عُیوب مجسمَّہ است و ذُنُوبِ مُجْتَمِعہ خیراتِ او لائقِ لَعْن و ردّ و حَسَناتِ او شایانِ طعَن و طَرد رُبَّ قَارِئِ ن٦١ الْقُرْاٰنِ وَالقُرْاٰنُ یَلْعَنُهٗ ڡ٧٧ درحقِ او گواہِ عدل ست وَکَمْ مِّنْ صَائِمٍ لَیْسَ لَہٗ مِنْ صِیَامِهٖ اِلَّا الظَّمَأُ وَالْجُوْعُ ڡ٧٨ در شانِ او شاہدِ صدق فَوَیْلٌ ڡ٧٩ لَّمِنْ کَانَ لھَذا حَالَہٗ وَمَنْزِلَهٗ ن٦٢ وَکَمَالَهٗ وَدَرَجَتَهٗ اِسْتِغْفَارُہٗ ڡ٨٠ ذَنْبٌ کَسَائر الذُّنُوْبِ بَلْ اَشَدُّ وَتَوْبَتُهٗ ڡ٨١ مَعْصِیَۃٌ کَسَائِرِ الْمَعَاصِیْ بَلْ اَقْبَحُ کُؔلُّ مَایَفْعَلُهُ ڡ٨٢ الْقَبِیْحُ قَبِیْحٌ مِصْداقِ این سخن ست ؏
زگندم جَو زجو گندم نیاید
مؔرضِ او ذاتی ست علاج نمے پذیرد ودائے او اصلی ست قبولِ دوا نمیکند مَابِالْذَّاتِ لَایَنْفَكُ عَنِ الذَّاتِ ڡ٨٣ مصراع
سیاہی از حَبَشی کے رود کہ خود رنگ ست
چہ توان کرد وَمَاظَلَمَهُمُ اللّٰهُ وَلٰکِنْ کَانُوْا اَنْفُسَھُمْ یَظْلِمُونَ ڡ٨٤ آرے خیرِ محض را شریرِ محض میباید تاحقیقتِ خَیْریت بظہور آید وَبِضِدِّھَا تَتَبَیَّنُ الاَشْیَآءٗ ڡ٨٥ خؔیر و کمال مُہیّا بود شرونَقص درمیبایست حُسن وجمال را آئینہ درکار ست و آئینہ نمی باشد ن٦٣ مگر درمُقابلِ شۓ پؔس لاجرم خیر را شروکمال را نَقص آئینہ آمد پس در ہرچہ نقص و شرارت بیشتر نمایندگیِ خیروکمال زیادہ تر عؔجائبِ کاروبار ست این ذَمّ معنیِ مدح پیدا کرد واین شرارت و نقصان مِحلّ خیروکمال گشت پؔس لاجرم مقامِ عَبْدیّت فوقِ جمیعِ مقامات باشد چہ این معنی در مقامِ عبدیّتْ اَتَمّ و اَکمْل ست مؔحبوبانرا باین مقام مشرَّف میسازند مُحِبّان بذوقِ شہود متلذّذاند اؔلتِذاذ در بندگی و اُنس بآنِ مخصوص بمحبوبان ست اُنؔسِ مُحِبّان بمُشاہَدۂ مَحبوب ست و اُنْسِ محبوبان بہ بندگی محبوب دؔرین اُنس ایشان را باین دولت میرسانند و باین نعمت سرفراز میسازند شؔہسوارِ یَکّہ تازِ این میدان آن سرورِ دُنیا و دین و سیّدِاولین و آخرین حبیبِ رب العالمین ست عَلَیْهِ مِنَ الصَّلَوَاتِ اَتَمُّهَا وَمِنَ التَّحِیَّاتِ اَکْمَلُهَا وؔ کسے را کہ بمحضِ فضل خواہند کہ باین دولت رسانند اورا بکمالِ متابَعتِ آن سَرْوَرْ عَلَیْهِ الصَّلوٰۃُ وَالسَّلَامُ متحقِّق میسازند و بتوسُّلِ آن بآن ذِروۂ علیا مے برند ذٰلِکَ فَضْلُ اللّٰهِ یُوْتِیْهِ مَنْ یَّشَآءُ وَاللّٰهُ ذُوْالْفَضْلِ الْعَظِیْمِ ڡ٨٦ مؔراد از کمالِ شَر ڡ٨۷ ونَقصْ علمِ ذَوقی ست بآن نہ آنکہ بشرارت و نقص متصِف شود صؔاحبِ این علم متخلِّق باَخلاق اللّٰہ ست تَعَالیٰ شَانُهٗ وَتَقَدَّسَ اؔین علم ہم از جملۂ ثمراتِ آن تخلُّق ست شرارت و نقص را دران موطِن چہ مجال جز آنکہ علم بآن متعلِّق شود این علم بواسطۂ شہودِ تام بخَیرمحض ست کہ در جَنبِ آن ہمہ شر مینماید این بعد از فرود آمدنِ نفسِ مطمئنہ است بمقامِ خود۔ہذا۔ تااین ڡ۸۸ قسم خود را برزمین نزند و کارش تابا این انجام نرسد از کمالِ مولاۓ خود جَلَّ شَانُهٗ بے نصیب ست فؔکیف ڡ٨٩ کہ خود را عَیْنِ مولا داند و صفاتِ خود را صفاتِ او انگارد تَعَالیٰ اللّٰهُ عَنْ ذٰلِكَ عُلُوًّا کَبِیْرًا اؔین اِلْحاد در اَسْما و صفات ست اَؔرْبابِ این در زُمرۂ وَذَرُوا الَّذِیْنَ یُلْحِدُوْنَ فِیْٓ اَسْمَآئِهٖ ڡ٩٠ داخل اند نہ آنکہ جذبۂ او برسلوکِ او مقدَّم ست از محبوبین ست لیکن تقدّمِ ن٦٤ جذبہ شرط ست در محبوبیّت آرؔے در ہرجذبہ نحوے از معنی محبوبیّت حاصل ست کہ جذبِ بے آن نمیشود و آن معنی از عوارِض پیدا شدہ است ذاتی نیست آن معنی ذاتی غیرمعلَّل ست بِشْئً مِّنَ الاَشْیَآءِ چنانکہ ہر منتہی را آخر جذبہ میسّر ست اما داخِلِ زُمرۂ محبّان ست بواسطۂ عارض معنیِ محبوبیّت پیدا شدہ است وَھُوَ لَا یَکْفِیْ فِیْہِ ڡ٩١ وآن عارض تزکیہ و تصفیہ است وؔدر بعضے مبتدیان اتباعِ آن سرور عَلَیْہِ الصَّلوٰۃُ وَالْسَّلَامُ ن٦٥ وَلَوْ بِالْجُمْلَۃِ باعثِ حُصول آن معنی فی الجملہ است بلکہ در منتہی ہم اتباع ست وبس و در محبوبان ظہورِ آن معنی ذاتی فضلی نیز وابستہ باتباعِ آن سرور ست عَلَیْہِ الصَّلوٰۃُ وَالسَّلَامُ والْتَّحِیَّۃُّ بلکہ گویم آن معنیِ ذاتی ہم بواسطۂ مناسَبۃ ذاتیہ آنحضرت ست عَلَیْہِ الصَّلوٰۃُ وَالْسَّلَامُ واسمے کہ ربِّ اوست مناسبِ اسمیکہ ربِ آنحضرت ست عَلَیْہِ الصَّلوٰۃُ وَالْسَلَامُ وَالْتَّحِیَۃُّ واقع شدہ است درحقِ این خصوصیَّت وازانجا این سعادت اکتِساب کردہ است وَاللّٰهُ سُبْحَانَہٗ اَعْلَمُ بِالصَّوَابِ وَاَلِیْهِ ن٦٦ الْمَرْجَعُ وَالْمَابُ وَاللّٰهُ یُحِقُّ الْحَقَّ وَھُوَ یَہْدَے السَّبِیْلَ؞
۱۰۔ مکتوبِ دھم
درحُصولِ قُرب و بُعد و فرق و وصل بمعانی غیرمتعارِفہ بابعضے عُلومِ مناسِبۂ آن نیز بہ پیرِ بزرگوارِ خود نوشتہ اند
عرضداشتِ ن٦٧ احقر الخَدَمہ آنکہ مدتیست کہ از احوال خَدَمۂ آن عَتبۂ علیّہ اطّلاع ندارد نگرانست بیت ن٦٨
عجبے نیست اگر زندہ شود جانِ عزیز
چون ازان یارِ جُدا ماندہ پیامے برسد
مؔیداند کہ شایانِ دولتِ حضور نیست ؏ ن٦٩
این بسکہ رسد زدور بانگِ جَرَسم
عؔجائبِ کاروبار ست نہایتِ بُعد را قرب نامیدہ اند و غایتِ فِراق را وصل گفتہ اند گویا فی الحقیقت ن٧٠ در ضمنِ این اشارت بنفیِ قرب و وصال کردہ اند شعر
کَیْفَ الْوُصُوْلُ اِلیٰ سُعَادَ وَ دُوْنَہَا
قُلَلُ الْجِبَالِ وَدُوْنَہُنَّ خُیُوْفٗ ڡ۹۲
پؔس حَزَنِ اَبَدی و فکرِ دائمی لاجَرَم دامنگیر آمد مُؔراد را نیز آخر الامر بارادۂ مُرید مُرید میباید شد و محبوب را بمحبتِ مُحِب مُحِب میباید گشت آن سَرورِ دین و دُنیا عَلَیْہِ مِنَ الْصَّلَوَاتِ اَکْمَلُھَا وَمِنَ الْتَّحِیَّاتِ اَفْضَلُہَا باوجودِ مقامِ مُرادیت و مَحبوبیت از محِبّین آمد و از مُرِیْدین گشت لؔاجَرَم از حالِ او چنین خبر دادہ اند ن٧١ کہ کَانَ رَسُوْلُ اللّٰهِ صَلَّی اللّٰهُ عَلَیْہِ وَسَلَّمَ مُتَوَاصِلَ الْحُزَنِ دَائِمَ الْفِکْرِ ڡ٩٣ وؔآن سرور فرمودہ عَلَیْہِ الْصَّلْوٰۃُ وَ السَّلَامُ مَا اُوْذِیَ نَبِیٌّ مِثْلَ مَااُوْذِیْتُ ڡ٩٤ مُحِبّان بار محبّت توانند کشید محبوبان را ڡ٩٥ تحمُّلِ این بار دشوارست این قصّہ پایانے ندارد ؏
قِصَّةُ الْعِشْقِ لَاانْفِصَامَ لَهَا ڡ٩٦
حؔاملِ عرضداشت شیخ الہ بخش نحوے از جذب و محبّت دارد باِبْرامْ ن٧٢ چند کلمہ بخادمانِ ایشان نویسانیدہ اؔلغرض کہ شوقِ ملازَمت ظاہر ساختہ متوجہِ آن حدود گشتہ است اؔول بعضے ارادہا ظاہر ساخت چون دران باب ازین حقیر تقاعُد مفہوم کرد بہ مجرّدِ ملاقات راضی شدہ چند کلمہ نویسانیدہ زؔیادہ گُستاخی از اَدَب دور ست
حواشی
الحمدللّٰه وسلام علےٰ عبادہ الذین اصطفےٰ بدان نور اللّٰہ تعالیٰ قلوبنا کہ جملہ مکاتیب جلد اوّل سہ صد و سیزدہ اند موافق عدد مرسلین صلوات اللّٰہ تعالیٰ و تسلیماتہ علیہم اجمعین و نیز مطابق شمار اہل بدر و اصحابِ طالوتؔ رضی اللّٰه تعالیٰ عنہم اجمعین و نیز بدانکہ اسمِ تاریخی جلدِ اوّل درالمعرفت ست و جامعِ این جلد از مکتوبات حضرت مولانا یار محمد الجدید البدخشی اند رحمہ اللّٰہ تعالیٰ و لقبِ شان بہ الجدید بجہتِ امتیاز ست از مولانا یار محمد القدیم کہ از پیشتر بخدمت حضرت ایشان بشرف صحبت مشرف بودند و مکتوب یکصد و ہفتم بنامِ اوشان ست ۱۲
مقدمہ
ڡ۱ الحنفی مذہبًا الشہیر عند الاقاضی و الادانی بالمجدد للالف الثانی الاویسی العارف الربانی قدس اللّٰہ سرہ و روح روحہ و نور ضریحہ و افاض علینا من برکاتہ و جعلنا نصیبا وافرا من جمیع مقاماۃ بحرمۃ شرف العباد و آلہٖ الامجاد و قد کانت ولادۃ الشیخ علیٰ الصحیح سنۃ تسمانیہ واحد و سبعین ۹۷۱ھ و وفاتہ سنۃ الف و اربع و ثلثین ۳۳۰۱ھ قد دفن فی بقعۃ النور من بلدۃ سرہند و مزارہ الشریف امناک معروف مشہور و یزار و یُتبرک
اَضعاف: جمع ضِعف یعنی مانند و دو برابر ہر چیز و زیادہ بر چیزے، بَرَرَہ: جمع بار بمعنے نیکوکار، تُقیٰ: جمع تَقِی بفتح پرہیزگار، نُقَی: جمع نَقِی بفتح اول بمعنی پاک، غوث: فریاد رس قُطب مدار و اصلِ ہر چیز و سپہ سالار کہ مدارِکار برو باشد، بُرہان: حجتِ روشن و دلیلِ قاطع، فاروقیؔ: منسوب بحضرت خلیفۂ ثانی اعنی حضرت عمر الملقب بہ فاروق رضی اللّٰہ تعالیٰ عنہٗ، نقشبندی: منسوب بہ نقشبند اعنی خواجہ خواجگان بہاؤالحق و الدین قدس سرہ کہ امام و مقتضائے سلسلۂ علیّہ نقشبندیہ اند قدس اللّٰہ اسرارہم، بِضاعت: سرمایہ کہ بدان تجارت کنند، البدخشی: منسوب ست بہ بدخشؔ مخفف بدخشانؔ، الطالقانیؔ: منسوب بہ طالقانؔ ست بہ بفتحِ امام و آن نام دو شہرست یکے میانِ بلخؔ و مروؔ و دیگری میان قزوینؔ و ابہرؔ۔
ن۱ وکما
ن۲ درین اوراق مکتوب چند کہ از مسودات
ن۳ تاکہ
مکتوب ۱
ڡ٢ قولہ باسم الظاہر این اسمیست از نود و نُہ اسمائے حُسنے الٰہیّہ کہ احصا و حفظِ آنہا بموجب دخولِ جنت ست بحدیثِ صحیح کہ درین باب واردست عن ابی ھریرۃؓ قال قال رسول اللّٰه صلی اللّٰہ علیہ وسلم إِنَّ لِلَّهِ تِسْعَةً وَتِسْعِينَ اسْمًا مِائَةً إِلا وَاحِدًا مَنْ أَحْصَاهَا دَخَلَ الْجَنَّةَ متفق علیہ یعنی بدرستیکہ خدائیتعالیٰ را نود و نُہ ۹۹ نام ست یعنی یک کم صد کسیکہ احصا کند آن اسما را درآید بہ بہشت یعنی بہ مقربان و سابقان و مراد باحصا حفظ ست و بعضی گفتہ اند کہ علم بمعانی آن و ایمان بدان و تعظیم مسماے آن و بعضے گفتہ اند کہ عمل بمقتضائے ہر اسمے بحسبِ طاقت کہ معنی تعلق و تخلق ست یعنی تعلق باسمِ ذات و تخلق باسماء صفات ۱۲ از مشکوٰۃ ترجمہ شیخ عبدالحق محدثِ دہلویؒ
ڡ٣ قولہ محمد الباقی ابن القاضی عبدالسلام قدس سنہ ولادت ایشان در بلدۂ کابلؔ در سنہ نہ صد و ہفتاد و یک یا دو ۱۷۹ھ یا ۲۸۹ھ بظہور پیوستہ و وفات بروزِ شنبہ بست و پنجم ٢٥ از شہر جمادی الثانی سنہ یکہزار و دوازدہ ۲۱۰۱ھ بحصول انجامیدہ
بیت
دان زہجرت بعد الف اثنا عشر بودہ ستین
از وفاتِ قطب دوران تکیہ گاہِ مسلمین
ہرکہ یابد بر مزارش از سرِ صدق و یقین
حاجتش گردد روا ہم مقصدِ دنیا و دین
۲۱۰۱ھ
دیگر سالِ تاریخِ وصالش خسروے فی البدیہہ نقشبندے وقت ۲۱۰۱ھ گفت و مناقبِ خواجہ در اسفار مسطور ست و مزارِ ایشان بلدۂ دہلی مشہور و معروف قدس سرہ العزیز
ڡ٤ قولہ الاحراری نسبت بخواجہ عبید اللّٰہ احرار کہ یکے از اعلامِ نقشبندیہ اند رضی اللّٰہ تعالیٰ عنہم ۱۲۔ڡ٥ قولہ متجلی گشت یعنی حق سبحانہ و تعالیٰ در مظاہرِ مختلفہ بدین اسمِ خاص باین کمترین جلوہ گر گردید ۱۲
ڡ٦ قولہ در جمیع اشیاء بدانکہ این بیان واقع و حال ست کہ راہ رُو را در اثناء راہ رُو میدہد و مرید را لابدست کہ پیشِ پیر عرضداشت نماید و مطلق بر صرافت اطلاق خودست ہیچ قیدے باو راہ یافتہ است اما چون در مراتب مقید ظہور فرماید عکسِ او باحکامِ آن مراۃ منضبغ گشتہ مقید و محدود نماید لاجَرَم در دید و دانش آید اکتفا بر دید و دانش اکتفا ست برعکسے از عکوس آن مطلوب بلند ہمتان بکوزۂ مویز سیر نشوند ۱۲ فقط
ڡ٧ قولہ رفیقِ اعلیٰ یعنی محبوبِ حقیقی حق جل و علا مرتبۂ تجرد و صرافتِ محضہ و اطلاقِ رفیق بروے تعالیٰ عزشانہ آمدہ در حدیث وارد ست إِنَّ اللَّهَ رَفِيقٌ يُحِبُّ الرِّفْقَ ۱۲
ڡ٨ عُروج عبارت ست از استغراق صوفی در مشاہدہ ذات و صفاتِ عالیّات و انقطاع از خلق ۱۲ حضرت قاضی ثناء رحمہ اللہ
ڡ٩ قولہ معروف کرخی شیخ از طبقۂ اولےٰ ست و از قدماء مشایخ استاد سری سقطی وغیر او وکنیتِ وے ابومحفوظ و نام پدرِ وے فیروز یا فیروزان و معروفؔ با داؤد طائیؔ صحبت داشت و معروف در ۲۰۰ھ دو صد از دنیا برفتہ و وے گفتہ است کہ صوفی اینجا مہمان ست بتقاضائے مہمان بر میزبان جفا ست مہمان کہ بادب بود منتظر بود نہ متقاضی شخصےؔ معروف کرخی را گفت مرا وصیتے کن گفت احذر ان لا یراڪ اللّٰه فی ذی المساکین وسُئل عن المحبۃ فقال المحبۃ لیست من تعلم الخلق انما ھی من مواہب الرحمٰن و قبرِ معروفؒ در بغدادؔ ست ۱۲ از نفحات
ڡ١٠ قولہ وشیخ ابوسعید خزاز ابو سعید خزاز قدس اللّٰہ تعالےٰ سرہ و رضی اللّٰہ عنہ از طبقۂ ثانیہ است و نامِ وے احمد بن عیسیٰ و لقبِ وے خزاز ست و گفتہ اند وے رودے خرزمونہ میکرد و باز میکشاد و گفتند این چیست گفت نفسِ خود را مشغول میکنم پیش ازانکہ مرا مشغول کند وے بغدادی الاصل ست و در محبتِ صوفیان بمصر شدہ و در مکہ مجاور بودہ از ائمہ قوم و اجلّۂ مشایخ ست یگانہ و بے نظیر شاگرد محمد بن منصور طوسی ست و با ذوالنون مصری و ابوعبید بُسری و سری سقطی و بشر حافی قدس اللّٰہ اسرارہم و غیرِایشان صحبت داشت گفتہ اند کہ وے پیشین کسے ست کہ در علمِ فنا و بقا سخن گفت از یاران و اقرانِ جنیدؓ بود و بہ ازویست و پیش از وے برفتہ در ٦٨٢ھ دو صد و ہشتاد و شش و وے گفتہ کہ روزگارے اورا مے جستم خود را مییافتم اکنون خود را بجویم اورا مییابم و نیز گفتہ چون بیابی برہی و چون برہی بیابی کدام پیش بود او داند و نیز فرمودہ چون او پیدا شود تو نباشی چون تو نباشی او پیدا شود کدام پیش بود او داند و بایزید قدس سرہ گوید با او نہ پیوستم تا از خود نہ گسستم و از خود نہ گسستم تا با او نہ پیوستم کدام پیش بود او داند شیخ ابوعلی سیاہ گوید کہ ماوراالنہریان بگویند تا نرہی نیابی و عراقیان میگویند تا نیابی نرہی ہر دو یکے ست خواہ سبو بر سنگ خواہ سنگ برسبو لیکن من با عراقیانم کہ سبق ازو نیکو ترست و ہم وے گفتہ من ظن انہ ببذل المجھود یصل فتمئِنّ و من ظن انہ بغیر بذل المجھود یصل فتمن و ہم گفتہ ریا العارفین خیر من اخلاص المریدین و از اشعارِ اوست رضی اللّٰہ تعالیٰ عنہ
الوجد يطرب من في الوجد راحته
والوجـد عند حضور الحق مفقود
قد كان يطربني وَجـدِي فاشغلني
عن رؤية الوجد مافي الوجد موجود
۱۲ از نفحات باختصار
ڡ١١ علاؤ الدولۃؔ بدانکہ شیخ ابومکارم رکن الدین علاؤ الدولۃ احمد بن محمد الپانکیؒ دراصل از ملوکِ سمنان ست بعد از پانزدہ سالگی بخدمتِ سلطانِ وقت شغل گرفت در یکے از حروب کہ سلطان را باعداء بود وے را جذبہ رسید و بعد ازان در سہ شش صد و ہشتاد و ہفت در بغداد بصحبتِ شیخ نور الدین عبدالرحمٰن رسید و بعد دو سال ازان ارشاد یافت گویند کہ در عمر شریفِ خود زیادہ از دوصد چلہ برآوردہ بعمر ہفتاد سال شبِ جمعہ بست و دویم ۲۲ رجب ٦٣٧ھ در برج اعرار صوفی آباد بجوارِ رحمتِ حق در حظیرۃ قطب الزمان عمادالدین عبدالوہاب مدفون گشتہ روزے بادشاہ چوبان پیشِ شیخ آہوے فرستاد وسلام رسانید و نیازمندی نمود کہ این گوشت صید ست بخورند کہ حلال باشد شیخ بادشاہ را فرمود کہ اسپِ تو دوش جو کدام مظلوم خوردہ ست کہ امروز اورا قوتِ دویدن حاصل آمدہ است تا تو در پشتِ او آہو توانی زد مرا خوردنِ او روا نباشد وے فرمودند کہ جملہ انبیاؑ برائے آن آمدند تا چشمِ خلق بکشایند بعیبِ خود و کمالِ حق و بعجزِ خود قدرتِ حق و بظلمِ خود عدلِ حق و بجہلِ خود و علمِ حق و بمذلتِ خود و عزتِ حق و بہ بندگی خود و خداوندی حق و بتقصیرِ خود و نعمتہائے حق و بفنائے خود و بقائے حق و ہمبرین قیاس و شیخ نیز برائے آنست کہ چشمِ مریدان را باین معانی بکشاید وےؔ فرمود کہ ممکن نیست کہ کسے بمرتبۂ ولایت برسد الّا کہ حق تعالیٰ پردہ بر سرِ او بپوشد و او را از چشمِ مردان پنہان دارد معنی اولیائے تحتِ قبائی این ست و معنی یعرفم غیری آنست کہ تا بنورِ ارادتِ باطن کسے را منور نکند ولی را نشناسد پس آن نور اورا شناختہ باشد نہ آنکس ۱۲ نفحات الانس مع الاختصار
ڡ١٢ قولہ و شیخ نجم الدین کبریٰ و کنیتِ وے ابوالحسنات ست و نام وے احمد بن عمر و لقبِ وے کبریٰ گفتہ اند کہ در اوان جوانی بتحصیلِ علم مشغول بود با ہرکہ مناظرہ و بحث کردے بروے غالب آمدے ازین جہت ویرا الطامۃ الکبریٰ لقب کردند یعنی بلائے کلان و آفتِ عظیم بعدہ لفظ طامۃ را حذف کردند نقل کرد این را یک جماعتِ معتبر از اصحابِ وے و بعضے بمد خواندہ اند یعنی کبراء بوزنِ علماء جمع کبیر و اول صحیح ست و اورا شیخ ولی تراش نیز گفتہ اند بسبب آنکہ در غلباتِ وجد نظر مبارکش بر ہرکہ افتادے بمراتبِ ولایت رسیدے و وے رضی اللّٰہ تعالیٰ عنہ بخوارزمؔ بفتنۂ تاتار در ٨١٦ھ شہادت یافت و حضرت شیخ را مریدان بسیار بودہ اند امّا چندے از ایشان یگانۂ جہان و مقتدائے زمان بودہ اند چون شیخ مجدد الدین بغدادی و شیخ سعد الدین حموی وغیرہم ۱۲ نفحات بادنیٰ تغیر
محدِّد: اسمِ فاعل ست از تحدید یعنی عرشِ عظیم چناچہ در مکتوب دو صد و ہشتاد و پنجم مذکور نمودہ اند چہ عرش تحدید کنند و جہات ست و منتہاء ابعاد، قولہ ذِروہ بالکسر و بالضم و بفتح نیز آمدہ بالائے ہر چیز و بالائے کوہان، کسوت: لباس، نسا: زنان، منقاد: رام و کشیدہ شدہ، مضطر: بے اختیار، محسنات: ہم مفعول ست از نخستین یعنی اشیاء پسندیدہ، مَظہر: جائے ظہور، تفاوُت: فرق علیٰ تفاوت الدرجات یعنی حسبِ مراتب و درجہ بدرجہ، در ملازمتِ علیہ: در خدمتِ عالی حضرت پیرِ بزرگوار، امّا: بالفتح درمیان، ماورا: غیر، مُلْتَفِت: متوجہ، جنگ: مخالفت، باطن: روح، بزیغِ بصر: بکجی چشم گرفتار، مُعرِض: رُو گردانندہ، کَثرت: بسیاری و تعدد، اِثْنِیْنِیّت: دوئی، مہما امکن: بقدرِ دست و طاقت و امکان و گنجایش، مستسعد: سعادتمند از استسعاد بمعنی نیک بختی جستن و یاری خواستن و نیک بخت شمردن، خَفا: معجمہ پوشیدگی، ہَمانا: گمان غالب و پندارے و گویا و شاید و بالیقین، وصارت تلک الخ: گردید این ہمہ تجلیات گویا چیزے نبود، عَود: بازگشتن، مَظانّ: جائے ظن و گمان، اَنَا: مراد ازان نفسانیت و انانیت، آثارِ اسلام: نشانیہائے اسلامِ حقیقی، مَعَالم: مصّدر باب انفعال بمعنی سقوط، شرکِ خفی: یعنی نشانیہائے ریاکاری و اتباع ہوائے نفسانی، اَمَاراتِ: جمع امارۃ بمعنی علامت، عُروجات: جمع عروج یعنی برآمدن ببالا رسیدن، دارخلد: بہشت ست مراد ازان ہمیشگی و خانہ دوام، محالّ: جمع محل بمعنی جائے، علیٰ تفاوت درجاتہم الخ: یعنی حسبِ مراتبِ مختلفہ ایشان باعتبارِ مکان و مرتبۂ شوق و ذوق، سائر: بمعنی باقی و گاہے بمعنی تمام و ہمہ استعمال کردہ میشود، ملاء اعلیٰ: جماعت و گروہ بلندتر فرشتگان، مرکزِخاک: یعنی عین میانہ زمین، مثل: مثال باقی مشایخ ست بغیر تفصیل، بیخواست: بغیر ارادہ، آثار: جمعِ اثر بمعنی نتائج و احکام، محقر: حقیر، استہلاک: فنا، جذبہ: سیرِ انفسی، صفات: مفعول، محض: بالکلیہ، بہی: بہتری و ترقی۔
ن٤ تناسب
ن٥ برکمال
ن٦
ن۷ خاص
ن۸
ن۹ بودند
ن۱۰ بر
ن۱۱
ن۱۲
ن۱۳
مکتوب ۲
ڡ١۳ قولہ استخارہ یعنی طلبِ خیر کردن از حق تعالیٰ باین نہج کہ بعد دو رکعت خواندن نمازِ نفل دُعائے ماثور اللّٰھُمَ اِنَّی اَسْتَخَیْرُكَ بِعِلْمِكَ وَاَسْتَقْدِرُكَ بِقُدْرَتِكَ وَاَسْئَلُكَ مَنْ فَضْلِكَ الْعَظِیْمِ فَاِنَّكَ تَقْدِرُ وَلَا اَقْدِرُ وَتَعَلَمُ وَلَااَعْلَمُ وَاَنْتَ عَلَّامُ الْغُیُوْبِ اَللّٰھُمَ اِنْ کُنْتَ تَعْلَمُ اَنَّ ھٰذَا الْاَمْرَ خَیْرٌ لِیْ فِيْ دِیْنِی وَمَعَاشِیْ وَعَاقِبَةِ اَمْرِی اَوْ عَاجِلِ اَمْرِی وَاٰجِلِہٖ فَاقْدِرْہُ لِیْ وَیَسِّرَہُ لِیْ ثُمَّ بَارِکْ لِیْ فِیْہِ وَاِنْ کُنْتَ تَعْلَمُ اَنَّ ھٰذَا الْاَمْرَ شَرٌ لِّیْ فِیْ دِیْنِی وَمَعَاشِیْ وَعَاقِبَۃِ اَمْرِی وَاٰجِلِہٖ فَاصْرِفَہُ عَنِّیْ وَاصْرِفْنِیْ عَنْہُ وَقَدِدْ لِیَ الْخِیْرَ حَیْثُ کَانَ ثُمَّ رَضِّنِیْ بِهٖ بخواند چنانچہ در حدیث واردست و آن سرور علیہ و علیٰ آلہٖ الصلوات و التسلیمات و التحیات در تعلیمِ این اہتمام بسیار میفرمودند قَالَ صَلَّی اللّٰهُ عَلَیْہِ وَسَلَّمَ مِنْ سَعَادَۃِ ابْنِ اٰدَمَ اسْتِخَارَتُہُ اللّٰهَ وَمِنْ شَقَاوَتِہٖ تَرْکُ اسْتِخَارَۃِ اللّٰهِ رواۃ الترمذی و الحاکم في مستدرک حصن حصین ۱۲۔
ڡ١٤ قولہ نزول عبارت ست از توجہ بسوئے خلق برائے تکمیل و ارشاد حضرت قاضی پانی پتی رحمہ اللّٰہ تعالیٰ قولہ نزول عبارت ست از سیر عن اللّٰہ باللّٰہ نہایت و مراتبِ نزول تا مقامِ قلب ست و ارشاد و تکمیل بفرود آوردن باین مقام تعلق دارد ۱۲ از مبدا و معاد
ڡ١٥ بدانکہ سیر فی اللّٰہ عبارت ست از حرکتِ علمیّہ در مراتبِ وجوب از اسماء و صفات و شیون و اعتبارات و تقدیسات و تنزیہات و ہٰذا السیر یسمے بالبقا ۱۲ مخلص
ڡ١٦ قولہ علمِ استدلالی یعنی علمیکہ از دلیل حاصل کردہ شود کؔشفی یعنی علمیکہ بکشف حاصل آید ضؔروری منسوب بضرورت بمعنی بداہت یعنی علمیکہ بہ بداہت حاصل آید و محتاج بدلیل و فکر نباشد وؔ مجمل مفصل الخ یعنی علمیکہ اولًا باجمال حاصل بود بتفصیل مے در آید
دویم: بمعنی لفظ ثانی ست بزیادتِ یاء تحتانی خلافِ قاعدہ است چراکہ یا در اخواتش ہیچ جا نیست لیکن معہٰذا در نظمِ بعضے استادان آمدہ است مگر صحیح دوم ست بدون یائے تحتانی و در بہار عجم نوشتہ کہ دواَم بفتح ہمزہ نیز آمدہ، مُباہات: بضم اول نازیدن و تفاخر کردن بچیزے، فُرجہ: بالضم شگاف و کشادگی یعنی فرصت و دست و گنجائش، عَتَبہ: بفتحات چوب پائینِ در کہ پا بران نہند، جلّ: بزرگ، علا: بلند، تواتُر: پے در پے ،مُوہِم: اسمِ فاعل از ایہام یعنی در وہم اندازندہ، جُرات: دلیری، مشعر اسمِ فاعل ست از اشعار شعور و آگاہی دہندہ، افتخار: فخر و مُباہات در خوبی و حسن و جمال بردیگرے سبقت و غلبہ خواستن، صَحو: ہوشیاری و ہوشیار شدن، سُکر: مستی و مست شدن، عُرُوج: بضمتین برآمدن و بربالا شدن، افاضہ: ریزانیدن، فائِض: ریزندہ، واردند: درآیندہ، چو: مانند، مُباہات: تفاخر، نُزُول: بضمتین فرود آمدن، غریبہ: نادرہ، اِحسانے: اخلاصے، جذبہ: عبارت از سیر انفسی، اَتم: تمامتر و کاملتر، اَکمل: کاملتر، غَرّا: بفتح غینِ معجمہ و تشدید رائے مہملہ و بمد بمعنی روشن، مَعَارفی: علومے، شرائع: احکامِ شرعیہ، عقائد: جمعِ عقیدہ، مُنجر: بالضم و تشدید رائے مہملہ در آخر یعنی کشیدہ شدہ۔
ن١٤
ن۱٥ مثنوی
ن۱٦ افادہ
ن١٧ آنجا
ن۱٨ مصراع
ن١٩ آن
ن٢٠ کہ مبادا
ن۲۱ در نسخہ ای مصراع تا داند مخذوفست
مکتوب ۳
ڡ١٧ قولہ در مشغولی یعنی در مراقبۂ خود قولہ حضرتِ ایشان یعنی خواجہ عبدالباقی قدس سرہ و ترا یعنی حضرت امام ربانی سعی میکنم یعنی سید حسین شاہ ۱۲
سوم: سِؤمْ ترجمۂ ثالث و سِؤُّمْ نیز آمدہ سِوُّمْ والہ ہرویؔ گوید بیت
در صورت و معنی از تعظیم
خواندش دو جہان جہانِ سوم
از بہارِعجم و خان آرزو در سراج نوشتہ کہ سوم بعضے گویند سُوّم معدود سہ ۳ کہ در عربی ثالث گویند والہؔ ہروی در مدح قطب نامی گفتہ بیت
قطب ست سہ حرف در تعلم
زان یافت دوقطب چرخِ سوم
مؤلف گوید کہ بفارسی در آخرِ اعداد میم برائے معدود مے آید چنانکہ دوم و سوم و چہارم و ماقبل میم مذکور بضم و فتح ہر دو آمدہ ضم چنانکہ دوم گذشت و فتح چنانکہ ملانصیریؔ در قصیدہ قافیہ و ردیفش ضم را و کرم را ست ہمان دوم را بستہ ست و در ہندی ہمین قسم مے آید چنانکہ ایکم بمعنی یکم و پنجم بمعنی پنجم موافقت درین دو زبان بیش از بیش ست این ہم دلالت بر فتح دارد بہرالحال لفظ سہ ہائے مختفی کہ درو مکتوبی محض ست در شمار نمی آید مثل کہ وجہ پس سہ را در ترکیب یابیم معدود حال کہ وچہ باشد و ہائے کہ وچہ حالتِ ترکیب بسببِ کسرہ کاف وچی بیابدل شود چنانکہ چنانکہ کیم و چیم درین صورت سیم بیا ثابت شدہ چون درین حال اشتباہ باسیم کہ معدود ثلثین ست میشود لہٰذا واؤ در کتابتِ معدود سہ زیادہ میکنند پس کسانیکہ بضم ماقبل خوانند و اورا نیز خوانند و آنانکہ بفتح واؤ خوانند درین صورت تشدیدِ واؤ حساب ندارد، متعَسّر: دشوار، عَلیّہ: بلند، مقربین: جمع مقرب بصیغہ اسمِ مفعول از تقریب یعنی نزدیک کردن یعنی نزدیک کردہ شدہ گان بحق و طریقِ شان محبت و عشق و ذکر و فکر و مراقبۂ مشغولیِ باطن و استہلاک و استغراق و نگہداشت و یادداشت و فنا و بقا و تجریدِ باطن ازغیرِ حق سبحانہ کلیۃً مست، اَبرار: جمع بار بمعنی نیکوکار و طریقِ شان کثرتِ عبادات از صوم و صلوٰۃ وغیرہ وغیرہ ست، محبوس: اسمِ مفعول از جنس بمعنی قید کردن یعنی قید کردہ شدہ، متعسر: اسم فاعل از تعسر یعنی دشوار، اَسامی آنہا: نامہائے شان۔
ن۲٢ است
ن۲٣ فقیر
ن۲٤ مصراع
ن۲٥ دران
مکتوب ٤
ڡ١٨ قولہ مناسَبتِ تمام الخ یعنی این ماہ را باقرآن مجید مناسبتِ تامہ و موافقتِ کاملہ حاصل ست ۱۲
ڡ۱٩ قولہ شہر رمضان الخ اشارت ست بآیۂ کریمہ واقع ست در پارۂ دوم سورۂ بقرۃ ۱۲
ڡ٢٠ قولہ جمیع کمالاتِ اصلی الخ یعنی کمالات کہ متضمنِ آنہا قرآن ست قؔولہ و برکاتِ ظلی یعنی برکات کہ متضمنِ آنہا این ماہ مبارک ست بواسطۂ نزول قرآن مجید دران ۱۲
ڡ٢١ قولہ حکم باولیتِ افطار الخ قال رسول اللّٰه صلی اللّٰه علیه وسلم لايَزَالُ النَّاسُ بِخَيْرٍ مَا عَجَّلُوا الْفِطْر متفق علیہ از مشکوٰۃ یعنی مردم ہمیشہ بخیر و نیکوئی باشند مادامیکہ در افطارِ روزہ شتابی کنند یعنی بعد از تیقن بدخول وقت و تحقیق آن و احتیاط دران نہ استعجال باتردد یا ظن چنانکہ بعضے از ارباب تکلف در تسنّن میکنند ۱۲
ڡ۲٢ قولہ تاخیر تسحر الخ در بخاری شریف از حضرتِ انس از زید بن ثابت مرویست تَسَحَّرْنَا مَعَ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ثُمَّ قَامَ إِلَى الصَّلاةِ قُلْتُ كَمْ كَانَ بَيْنَ الأَذَانِ وَالسَّحُورِ قَالَ قَدْرُ خَمْسِينَ آيَةً ١٢
ڡ۲٣ قولہ کما حکم بعض الخ یعنی چنانکہ بعضے اشخاص از صوفیہ کرام حکم کردہ اند کہ قابلیتِ اولیٰ و حقیقتِ محمدی عبارت از قابلیتِ ذات ست مر اتصاف جمیع صفات را و این قول متعلق بمنفی نہ نفی ۱۲
ڡ۲٤ قولہ متعلق شود الخ یعنی قابلیت ذات مر اعتبارِ علم را ۱۲
ڡ۲٥ بدانکہ فرق میان صفات و شیونات بسیار دقیق ست بالؔجملہ صفات در خارج موجود اند بوجودِ زائد بر ذاتِ تعالیٰ و تقدس وشیونات مجرد اعتبارات اند در ذات عزسلطانہ خؔود حضرت ایشان قدس سرہ در مکتوب دو صد و ہشتاد و ہفتم ۲۸۷ از مکاتیبِ جلد اول این فرق را بمثالے واضح فرمودہ اند و آن مکتوب را بمنزلہ شرحِ این مکتوب چہارم ٤ ساختہ اند این مضامین ازانجا مطالعہ باید کرد ۱۲
ڡ۲٦ قولہ مقامِ قطبیت و مرتبۂ فردیت بدانکہ ابدال و اقطاب و اغواث و افراد و اوتاد و اخیار و ابرار و نقباء اصناف اند از اربابِ ولایت بعضے از ایشان مکتومان اند از خلائق و مر یکدیگرے را ہم نشناسند و جمالِ حالِ خود را ہم ندانند و ایشان چارہزار ٤٠٠٠ اند و بعضے از ایشان اہلِ حل و عقد اند و سرہنگان درگاہ حق و ایشان سہ صد ۳۰۰ اند کذا فی النفحات و امام احمد رحمۃ اللّٰہ علیہ از حضرت علی رضی اللّٰہ تعالیٰ عنہ روایت کردہ است کہ گفت علی رضی اللّٰہ عنہ شنیدم از رسولِ خدا صلی اللّٰہ علیہ وآلہٖ وسلم کہ میفرمود ابدال بشام میباشند و آن چہل مرداند ہرگاہ کہ میرد مردے مے آرد خدایتعالےٰ در بدل او مردے دیگر آب دادہ میشود بوجود ایشان باران یعنی باران برکت ایشان مے بارد و داد ستانیدہ میشود و انتقام کشیدہ میشود بیاری ایشان بردشمنان و برگردانیدہ میشود از اہل شام ببرکت ایشان عذاب تؔخصیص باہلِ شام بجہت قرب و جوار ست والا برکت و نصرتِ ایشان ہمہ عالم را شامل ست خصوصًا کسیکہ استضار و استعانت کند از ایشان ۱۲ از ترجمہ مشکوٰۃ و فی المرقاۃ لعلی القاریؒ واخرج ابن عساکر عن عبداللّٰه بن مسعود رضی ﷲ عنہ مرفوعا إِنَّ للَّهِ عَزَّوَجَلَّ فِي الْخَلْقِ ثَلاثَمِائَةٍ قُلُوبُهُمْ عَلَى قَلْبِ آدَمَ وَلِلَّهِ تَعَالَى فِي الْخَلْقِ أَرْبَعِينَ قُلُوبُهُمْ عَلَى قَلْبِ مُوسَى وَلِلَّهِ فِي الْخَلْقِ سَبْعَةً قُلُوبُهُمْ عَلَى قَلْبِ إِبْرَاهِيمَ وَلِلَّهِ تَعَالَى فِي الْخَلْقِ خَمْسَةً قُلُوبُهُمْ عَلَى قَلْبِ جِبْرِيلَ وَلِلَّهِ تَعَالَى فِي الْخَلْقِ ثَلاثَةً قُلُوبُهُمْ عَلَى قَلْبِ مِيكَائِيلَ وَلِلَّهِ فِي الْخَلْقِ وَاحِدًا قَلْبُهُ عَلَى قَلْبِ إِسْرَافِيلَ فَإِذَا مَاتَ وَاحِدٌ أَبْدَلَ اللَّهُ مَكَانَهُ مِنَ الثَّلاثَةِ وَإِذَا مَاتَ مِنَ الثَّلاثَةِ أَبْدَلَ اللَّهُ مَكَانَهُ مِنَ الْخَمْسَةِ وَإِذَا مَاتَ مِنَ الْخَمْسَةِ أَبْدَلَ اللَّهُ مَكَانَهُ مِنَ السَّبْعَةِ وَإِذَا مَاتَ مِنَ السَّبْعَةِ أَبْدَلَ اللَّهُ مَكَانَهُ مِنَ الأَرْبَعِينَ وَإِذَا مَاتَ مِنَ الأَرْبَعِينَ أَبْدَلَ اللَّهُ مَكَانَهُ مِنَ الثَّلاثِمِائَةٍ فَإِذَا مَاتَ مِنَ الثَّلاثِمِائَةٍ أَبْدَلَ اللَّهُ مَكَانَهُ مِنَ الْعَامَّةِ فَبِهِمْ يُحْيِي وَيُمِيتُ وَيُمْطِرُ وَيُقِيتُ وَيَدْفَعُ الْبَلاءَ عَنْ ھٰذَہ الاُمَۃ قال بعض العارفین لم یذکر رسول ﷲ صلی ﷲ علیہ وسلم ان احدا علیٰ قلبہ اذلم یخلق ﷲ فی عالمی الخلق والامر اعز و اشرف و الطف من قلبہ صلی ﷲ علیہ وسلم فلا یساویہ ولا محاذیہ قلب احد من الاولیاء سولم کانوا ابدالا و اقطابا قال الامام الیافعی و قدسترت احوال للقطوب عن العامۃ والخاصۃ غیرۃ من الحق علیہ انتھے ۱۲
احقر: ذلیل ترین، خدمہ: جمع خادم، احقر الخَدَمہ: کہترین خادمان، مَفاوضہ: خط و مکتوب، عَتَبہ: چوب پائینِ در یا بالائے در، قَدَوم: آمدن، حاوی: جامع، ظلیتے: فرعیتے، شھرالرمضان الذی الخ: ماۂ رمضان ست کہ فرود آوردہ شدہ است درو قرآن، فطوبیٰ الخ: پس بشارت ست مر آنکس را کہ گزشت برو این ماہ مبارک و راضی شد ازو و واے ست برآنکس کہ غصہ کرد بر او پس ممنوع گردید از برکاتِ او و محروم ماند از خیراتِ او، فمن جمع بینہما الخ: کسیکہ جمع کرد درمیانِ این ہر دو یعنی کمالاتِ اصلی و برکاتِ ظلی این ماہ امید کردہ میشود کہ از برکاتِ این ماہ مبارک محروم نماند و نہ از خیراتِ او ممنوع، بایام: بروزہائے، بلیالی: بشبہائے، اعتبار: خبر، اعتبار: خبر، بَرزخ: حائل و واقع میان دو چیز و از زمانِ مرگ تا زمانِ قیامت و برازخ الایمان مابین اول ایمان و آخر آن و مابین شک و یقین و اینجا معنی اول مرادست، حائلے: واسطہ، لاجرم: لابد و ضرور، والا: ورنہ، اِرتِفاع: دور شدن، اصل: راست، بتسوید: بتحریر، مسودہا: تحریرات، والحق ماحققت الخ: حق درین باب آنست کہ من تحقیق کردہ ام و امرِصحیح آنست کہ من واضح ساختہ ام و خدائے پاک اظہار حق میکند و او راۂ ہدایت مینماید۔
ن٢٦
ن٢٧ میرسد
ن٢٨ درتفرقۂ آن تفرقۂ تمام سال
ن۲٩ خانہائے
ن٣٠ اعتبارات مندرجہ دروے
ن٣١ میکنند
ن۳٢ ظلیّت
مکتوب ٥
ڡ٢٧ قولہ رسالہ سلسلۃ الاحرار بدانکہ حضرت خواجہ عبدالباقی نقشبندی قدس سرہ رباعیات خود را کہ از مصنفاتِ دقیقۂ شریفۂ ایشانست شرح فرمودہ مسمی بہ سلسلۃ الاحرار کردہ اند ۱۲
ڡ٢٨ قولہ این خاطر الخ یعنی رائے ثانی کہ بفقیر امر کنند تاچیزے دران باب نویسد ۱۲
ڡ٢٩ یعنی رسالہ دربیانِ طریقتِ خواجگان ۱۲
ڡ٣٠ قولہ معذرت بعضے علوم آن رسالہ یعنی رسالہ سلسلۃ الاحرار در ضمنِ آن مُبیَّن گشت یعنی از علوم رسالہ سلسلۃ الاحرار درین مسودہ بیان کردہ ام ۱۲
ڡ٣١ یعنی سیرعن اللّٰہ باللّٰہ کہ عبارت از حرکتِ علمیّہ است از علمِ اعلیٰ بعلمِ اسفل وازان اسفل باسفل دیگر الخ ۱۲
خَدَمہ: جمع خادم، فُرجہ: فُرصت، اَثناء: میان، فاتِر: سست، خیلے: خَیل سواران و گروہ مردم وغیرہ و گلۂ اسپان و بمعنی بسیار و کم و اینجا بمعنی بسیار مراد است، انتخاب: برگزیدن، مشوّش: پریشان کنندہ۔
ن٣٣
ن٣٤ و
مکتوب ٦
ڡ٣٢ جذبہ یعنی سیرِانفسی و سلوک یعنی سیرآفاقی و بعبارتِ دیگر تصفیہ و تزکیہ بدانکہ پیر کاملِ کمل نائب مُناّبِ پیغمبرؐ چون توجۂ خود را بکارِ مرید مے برد کہ مرید را دران ہیچ عمل نمے باید و ببرکتِ توجہ او لطائفِ عالمِ امر او از حضیض ترقی کردہ در اصول خود فانی میشوند و تزکیۂ لطائف عالمِ امرِ او و فنا ہریک ازان در اصول شان دست میدہد این را سیرِانفسی میگویند و این جذب ست و مرید کہ اینچنین تربیت کردہ شود اورا مجذوب میگویند و چون پیر کامل مرید را باتیانِ ریاضات اربعینیات و امثالِ آن دلالت فرماید وتاثیر صحبتِ پیرکامل ہم ممد ریاضاتِ او باشد و مرید را طہارتِ نفس و عناصر خود دست دہد این سلوک ست و این را سیرِآفاقی میگویند و چون جذب مقام باشد از سلوک چنانکہ معمول حضراتِ نقشبندیہ است مرید را مجذوب سالک مے نامند و بر تقدیرِتقدیمِ سلوک چنانکہ مروج حضرات سلاسلِ دیگرست مرید را سالک مجذوب میگویند ۱۲ ملخص
ڡ٣٣ بدانکہ حضرت امام ربانی قدس سرہ در مکتوب سہ صد و سیزدہم ۳۱۳ از جلدِ اول فرمودہ اند حضرت خواجہ محمد پارسا قدس سرہ رسالہ قدسیہ تحقیق نمودہ است کہ حضرت الخ ازینجا مفہوم میشود کہ رسالہ قدسیہ از تصانیف خواجہ محمد پارسا ست کہ از کبار اصحاب خواجہ بزرگ ست و نیز در مکتوب نود و دوم ۹۲ از جلد ثانی مینویسد کہ خواجہ محمد پارسا قدس سرہ در رسالہ قدسیہ میفرمایند فافہم ۱۲
ڡ٣٤ قولہ حق الیقین الخ بدانکہ معنی حق الیقین و عین الیقین و علم الیقین و معنی نظر در بیرون و نظر در خود و تفصیل بودن و نابودن یکے حجاب دیگر این ہمہ را حضرت مجدد علیہ الرحمۃ در مکتوب دو صد و ہفتاد و ہفتم ۲۷۷ از جلد اول یاد فرمودہ اند آنجا بمطالعہ باید نمود ۱۲
ڡ٣٥ مبادا احمقے و سادہ دلے ازینجا حلول و اتحاد فہم کند و بورطۂ ضلالت رود ؏
اینجال حلول کفر بود اتحاد ہم
بیت
مے افتد این عقلہا درافتاد
درمغاکے از حلول و اتحاد
دیگر
تابندہ زخود فانیِ مطلق نشود
توحید بنزدِ او محقق نشود
توحید حلول نیست نابودنِ تُست
عارف بگذاف آدمی حق نشود
ڡ٣٦ قولہ یکے ازین ثلثہ یعنی از شہود و معرفت و حیرت ۱۲
ڡ٣٧ قولہ خواجہ عبدالخالق غجدوانی الخ بدانکہ روشِ ایشان در طریقہ حجت ست و ایشان مقبول ہمہ فرق اند علی الدوام در راہِ صدق و صفا متابعت شرع و سنت مصطفے صلی اللّٰہ علیہ وسلم و مجانبت و مخالفتِ بدعت و ہوا کوشیدہ اند ایشانرا سبق فکر اول در جوانی از حضرت خواجہ خضرؑ بود علیہ السلام و بران سبق مواظبت نمودہ اند و حضرت خواجہ خضرؑ ایشانرا بفرزندی قبول کردند بعد ازان بصحبت شیخ شیوخ عالمِ ربانی خواجہ امام ابویعقوب یوسف ہمدانی قدس سرہ بودہ اند گویند کہ خواجہ خضرؑ پیرِسبق ایشان بودند و خواجہ یوسفؒ پیر صحبت و خرقہ شؔخصے پیشِ ایشان آمدہ گفت کہ سرّ حدیث اتقوا فراسۃ المؤمن فانہ ینظر بنور ﷲ چیست فرمودند کہ زُنّار ببری و ایمان آری آن شخص از زنّار انکار کرد خواجہ بخادم اشارت کردند خادم چون خرقہ برکشید زُنّار پیدا شد فی الحال زُنّار ببرید و مسلمان شد فرمودند مر طالبان را بیائید اہم زنار باطن را کہ عبارت زعجب ست ببریم و چنانکہ وے آفریدہ شد ما نیز آمرزیدہ شویم ۱۲ نفحات
ڡ٣٨ قولہ خواجہ بہاؤالدین المعروف بہ نقشبند نام ایشان محمد بن محمد البخاری ست ایشانرا نظر قبول بفرزندی او خدمتِ خواجہ محمد بابا سماسیؒ ست و نظم آداب طریقہ بحسبِ صورتِ اویسیہ امیرکلالؒ اما بحقیقتِ ایشان اویسی اند و تربیت از روحانیت خواجہ عبدالخالق غجدوانیؒ یافتہ اند حضرت خواجہ را ہرگز غلام و کنیزک نبودہ است ازین بعضے ایشانرا سوال کردند گفتند بندگی با خواجگی راست نمے آید وؔ میفرمودند کہ نفی وجود نزدیک ما اقرب طرق ست لیکن جز بترکِ اختیار و دید قصورِاعمال حاصل نمیشود وؔ میفرمودند تعلق بماسوائے روندۂ این راہ را حجابے بزرگ ست شعر
حق حجابست و بیحاصلی
چو پیوندہا بگسلی واصلی
ازخدمتِ ایشان طلبِ کرامات کردند فرمودند کہ کراماتِ ما ظاہرست کہ باوجود چندین بارِ گناہ بروے زمین میتوانیم رفت فؔرمودند پیشِ جنازۂ ما این بیت خوانند شعر
مفلسانیم آمدہ در کوئے تو
شیئاللّٰہ از جمالِ روئے تو
وؔمیفرمودہ اند کہ حضرتِ عزیزان علیہ الرحمۃ والغفران میگفتند کہ زمین در نظر این طائفہ چو سفرہ ایست ما میگوئیم کہ چون روئے ناخنے ست ہیچ چیز از نظرِایشان غائب نیست وؔفاتِ ایشان در شبِ دوشنبہ سیوم۳ ماۂ ربیع الاول سنۃ ہفت صد و نود و یک ١٩٧ھ بودہ است قدس اللّٰہ سرہ العزیز ۱۲ نفحات مع الاختصار
ڡ٣٩ قولہ خواجہ علاؤ الدین یعنی عطار نامِ وے محمد بن علی بن محمد البخاری ست از کبار اصحاب خواجہ بہاؤالدینؒ بود و حضرت خواجہ درایام حیوّٰۃِ خود حوالہ تربیت بسیارے از طالبان باایشان میکرد و میفرمودہ کہ علاؤالدین بار ازما سبک کردہ است لاجرم انوار ولایت و آثار آن علی الوجہ الاتم والاکمل ازیشان بظہور پیوستہ است و بہ یمن صحبت و حُسنِ تربیتِ ایشان بسیارے از طالبان از پایگاہِ بُعد و نقصان بہ پیشگاہِ قُرب و وکمال رسیدہ اند و مرتبۂ تکمیل و اکمال یافتہ اند شیخ عطارؒ میگوید شعر
صدہزاران قطرۂ خون از دل چکیدہ
تا نشانِ قطرہ زان یافتم
و نیز حضرت شیخ عطار فرمودہ اند کہ مقصود از زیارت مشاہد اکابردین رضی اللّٰہ تعالیٰ عنہم اجمعین میباید کہ توجہ بحق بود و روحِ آن برگزیدہ حق را وسیلۂ کمالِ توجہ بحق گردانید چنانکہ در حال تواضع باخلق ہرچند تواضع ظاہراً باخلق بود بحقیقت باحق سبحانہ باشد و ایشان را مظاہر آثار قدرت و حکمت بیند وفات حضرت خواجہ علاؤالدین قدس سرہ بعد از نماز خفتن شبِ چہارشنبہ رجب ٢٠٨ھ ہشت صد و دو بودہ است روضۂ مطہرۂ ایشان در دِہ نوچنانیان ست ۱۲ نفحات مع الاختصار
ڡ٤٠ قولہ امرادعونی اشارت ست بآیۂ کریمہ کہ در سورۃ المؤمن در پارۂ بست و چہارم واقع ست ۱۲
مفہوم: معنی، صریحا: ظاہر، انحراف: برگشتن، جَمال: خوب شدن و خوب صورتی و سیرت مراد اینجا انعام و اکرام ست، جَلال: بزرگی مراد اینجا ایلام و القاء مصائب کہ صورتِ غضب ست، نسیان: فراموشی، ساحت: میدان، موطن: مقام، رُفتہ: از روفتن بمعنی روبیدن، غایۃ مافی الباب: نہایتِ کار آنکہ درین بابست، فکیف البقاء: پس از بقا چگونہ بہردارد، قلندری: قلندر دراصل بمعنے کندہ ناتراشیدہ کہ درپس در اندازند کہ زود کشادہ نشود، قَرون: جمع قرن بالفتح ست مدّتے صدسال را گویند و بعضے بر بیش ازین بعضے دیگر کم ازین اطلاق کردہ اند، متم و مکمل: ہردو بصیغہ اسم فاعل از تکمین و تتمیم یعنی بتمام و کمال رسانندہ، اَمتِعہ: جمع متاع بمعنی چیزے نفعمند، افتقار: حاجتمندی، وقال ربکم ادعونی استجب لکم الآیۃ: وگفت پروردگار شما دُعا کنید بجانبِ من تا قبول کنم دعائے شما۔
ن٣٥ توجہات علیّہ
ن٣٦ وغایۃ
ن٣٧ و
ن٣٨ از نظر بیرون بالکلیّہ
ن٣٩ ھما
ن٤٠ مصراع
ن٤١ مجرد
مکتوب ۷
ڡ٤١ قولہ اکابر نقشبندیہ یعنی چہار کلان بزرگ از سلسلۂ عالیہ نقشبندیہ عؔلامہ محمد مراد مکی معرّب مکتوبات فرمودہ است کہ شاید مراد ازینہا خواجہ عبدالخالق غجدوانی و خواجہ محمد بہاؤالدین نقشبند و خواجہ علاؤالدین عطار و خواجہ عبیداللّٰہ احرار باشد۔ کاتب الحروف میگوید کہ بحاشیہ نسخہ قلمیہ کہ بروضۂ مقدسہ حضرت مجدّد علیہ الرحمۃ موجودست نوشتہ یافتم یعنی حضرت خواجۂ بزرگ خواجہ نقشبند و حضرت خواجہ محمد پارسا و حضرت خواجہ علاؤالدین عطار و خواجہ احرار قدس اللّٰہ تعالےٰ اسرارہم ۱۲
ڡ٤٢ قولہ سیّدالطائفہ الخ یعنی خواجہ جنید بغدادی رحمہ اللّٰہ تعالےٰ کہ از طبقۂ ثانیہ است کنیتِ او ابوالقاسم و لقبِ وے قواریری و زجّاج و خزاز ست قواریری و زجّاج ازآنکہ پدرِ وے آبگینہ فروختے و امام یافعی رحمہ اللّٰہ تعالےٰ در تاریخِ خود آوردہ کہ خزاز بخائے معجمہ یعنی مفتوحہ و زائے مشددہ مکررہ ازان گویند کہ او عمل و شغل خزز یعنی جامہ میکرد گویند کہ اصل وے از نہاوند ست و مولد و منشائے وے بغداد ست جؔنید را گفتند کہ بلا چیست گفت البلاء ہو الفضلہ عن المبتلیٰ یعنی غفلت کردن از بلا اندازندہ از جؔنید پرسیدند کہ عطا بے عمل میباشد گفت تمام عمل عطاء اوست ولؔہ رحمہ اللّٰہ مناقب کثیرۃ و فضائل عدیدہ
ڡ٤٣ قولہ رشحات کتابے ست از تصانیف فخرالدین علی بن الحسین الواعظ الکاشفی المشتہر بالصفی دربیان احوالِ حضراتِ نقشبندیہ قدس اللّٰہ اسرارہم خصوصًا حضرت ناصرالحق والدین عبید اللّٰہ احرار قدس سرہ العزیز ۱۲
ڡ٤٤ قولہ بنگاہداشت حضور مراد ازو مراقبۂ خاطر ست از خطرۂ ماسوا اللّٰہ چنانکہ اگر در یکدم صد بار کلمۂ طیّبہ را بگوید خاطر بغیر نرود بلکہ از اسماء و صفات ہم فاضل بود و احدیتِ مجرّدہ را و وراء الوراء را منظور نظر داشتہ باشد ۱۲ از ضیاء القلوب از حضرت قبلہ حاجی امداد اللّٰہ قدس سرہ العزیز و نور مرقدہ السّمِی
عُنصری منسوب ست بہ عنصر یعنی اصل و بنیاد نزد اطبا خاک و باد و آب و آتِش یعنی بدنی مرکب از چہار عناصر، عُنصریات: ہر چہار عناصر مفردات و مرکبات، قوائم: جمع قامۃ بمعنے دست و پایہائے بہائم و آدمی و بمعنے پایہائے چیزے کہ قیامِ آن چیز بدان ست، سرعت: زودی، زائل: دور شوندہ، بلیہ: بلاوآفت، مصائب: مصیبتہائے بسیار، سُکر: بالضم مستی، صَحو: بالفتح ہوشیاری، محدِّد: عرش، فلکیات: آسمانہا و موجوداتِ آنہا، بتہ: بزیر، اِلّا: مگر، مستمّرہ: دائمی، کُوشک: بالضم قصر و بنائے بلند، زینَہا: درجہا، رنگ: مانند، بتدریج: آہستگی آہستگی درجہ درجہ پایہ پایہ، متصَاعِد: ببالا روندہ، نمازشکرِوضو: نماز تحیۃ الوضو، فَرط: بالفتح یعنی زیادتی، قالَب: بفتح لام و کسرِ آن جسم و بدن، مُحاذی: برابر مقابل، دود: دخان، مرضی: رضائے، تحقق: مشروط، فقرات: ملفوظات خواجہ عبیداللّٰہ احرارؒ، مجوَّز: بصیغہ اسمِ مفعول از تجویز بمعنے جائزہ داشتہ شدہ، نَہَج: بالفتح و فارسیان بفتحتین نیز استعمال کند بمعنی راہ است و راہ پیدا و کشادہ، مخطور: چیزے کہ بخاطر درآید، تکمیلِ تام: بکمال رسانیدن بروجہ کامل، نتائج: جمع نتیجہ بمعنے ثمرہ و حاصل و فائدہ۔
ٯ٤٢ فرمایند
ٯ٤٣ بر مے آیند
ٯ٤٤ بر مے آیند
ٯ٤٥ عبارات
ٯ٤٦ ازو
مکتوب ۸
ڡ٤٥ قولہ استطاعت مع الفعل منکشِف شدہ است اشارت ست بمسئلۂ اختلافیہ میانِ اہل سنت و معتزلہ کہ استطاعت فعل در مکلف قبل از ایجاد فعل موجود میباشد یا مقارن بفعل ثؔانی مذہب اہل سنت ست و اول مذہب معتزلہ و کؔشف حضرتِ مجدد قدس سرہ موافق اہل سنت ست و مؤید و مقوی آن بؔدانکہ استطاعت فعل بمعنے قدرتِ حقیقیہ کہ باعث و سبب و علۃ اکتساب فعل ست نزد فرقۂ ناجیہ اہل سنت بافعل مقارنت دارد نہ تقدم بران یعنی زمانی چنانکہ معتزلہ گویند واین قدرت مدار صحتِ تکلیف باحکامِ شرعیہ نیست واؔما قدرت و استطاعت بمعنی سلامتی اسباب و آلات و جوارح پس مقدم ست برفعل تقدمِ زمانی و تکلیف باحکام بران مترتب ست و مدارِ صحت تکلیفِ اوست نہ اول واللّٰہ اعلم و علمہ اتم ۱۲
ڡ٤٦ قولہ خواجہ نقشبندؒ و حضرت علاؤالدینؒ و حضرت خواجہ عبدالخالقؒ احوالِ این ہر سہ ۳ بزرگان اجمالًا بحاشیۂ مکتوب ششم تحریر نمودہ آمد ۱۲
ڡ٤٧ قولہ خواجہ معروف کرخیؒ حال وے قدس سرہ باختصار بحاشیۂ مکتوبِ اول نوشتہ شد ۱۲
ڡ٤٨ قولہ داؤد طائیؒ آن شمع دانش و بینش آن چراغِ آفرینش آن عامل طریقت آن عالمِ حقیقت از اکابر این طائفہ و سید القوم بود در ورع بحدِ کمال بود و در انواع علوم بہرۂ تمام داشت خاصہ فقہ کہ بر سرآمدہ بود و بست ۲۰ سال امام ابوحنیفہؓ را شاگردی کردہ و فضیلؒ و ابراہیم ادھمؒ را دیدہ بود و پیرِطریقت وے حبیب راعیؒ بود از مادرش حالِ وفاتِ او پرسیدند گفت ہمہ شب نماز میکرد آخر شب سربسجدہ نہاد و برنداشت ۱۲ تذکرہ اولیاء
ڡ٤٩ قولہ حسن بصریؒ آن پروردۂ نبوت آن خو کردۂ فتوت آن کعبۂ عمل و علم آن قبلۂ ورع و علم مناقبِ او بسیار ست و محامدِ او بیشمار مادر وے از موالی اُم سلمہؓ بود رضی اللّٰہ تعالےٰ عنہا مادرش بکارے مشغول شدے حسنؓ در گریہ آمدے اُم سلمہؓ پستان در دہانِ او نہادے تا او بمکیدے و قطرۂ چند شیر پدید آمدے چندین ہزار برکات کہ حق تعالےٰ دروے پدید اورد ہمہ از اثرِخاتونِ مصطفےٰ صلی اللّٰہ علیہ وسلم بود ۱۲ تذکرہ اولیاء
ڡ٥٠ قولہ وحبیب عجمی آن ولی قبۂ غیرت آن صفی پردۂ وحدت آن صاحب صدق آن صاحب ہمت کرامات و ریاضات شاملِ حال داشت در ابتداء مالدار بود رباخوار آخرکار ازو برآمد و بردستِ حسن بصریؒ توبہ کرد و بصحبت او بود تا از بندگان مستجاب الدعوات شد مناقبِ وے مشہورست وفضائلِ وے درکتب مذکور رضی اللّٰہ تعالےٰ عنہ ۱۲ تذکرہ ماتغیر یسیر
ڡ٦٤ بُلبلِ شیراز مے سراید ؎
بدرو یقین پردہائے خیال
نماند سراپردہ الاجلال ۱۲
ڡ٥١ نقل ست کہ روزے اعرابی در نجد بآوازِ خوش دلکش این ابیات مے سرائید ؏
کُل صبح و کُل اشراقیٖ
تبک عینی بدمع مشتاقیٖ
قد لسعت حیۃ الہوی کبدے
فلاطبیب لھا ولاراقیٖ
الاالحبیب الذی شغفتُ بہ
عندہ رقیتی و تریاقیٖ
چون آنحضرت علیہ الصلوٰۃ والسلام بشنیدند محظوظ گشتہ بہ تکرارِ این ابیات فرمودند الخ ۱۲ سپہ سالار
ڡ٥٢ پوست در دست بودن کنایہ است از بیحاصلی و بیفایدگی قولہ دف کوبان در کتاب یوسف زلیخا رہ کوبان واقع ست یعنی آیندگان و روندگان و در بعضے نسخ آن کتاب زہ گویان ست یعنی تحسین کنندگان ۱۲
ڡ٥٣ قولہ تلویح کتابے ست کلان نہایت معتبر از مصنفاتِ نفیسہ علامہ تفتازانیؒ در علمِ اصول فقہ ۱۲
ڡ٥٤ قولہ از مقدمات اربعہ بحثے ست مشکل و مقامے ست بس دقیق از ابحاثِ تلویح ۱۲
ڡ٥٥ قولہ کما ھو الخ یعنی چنانکہ ہمین ست مذہب علماء متکلمین مُؤثر سر افعال اختیاریہ بندگان محض قدرت حق را میدانند و جمہور معتزلہ صرف قدرت بندہ را مؤثر میدانند و بعضے برآنند کہ ہر دو قوت مؤثرست ۱۲
ڡ٥٦ قولہ صفات سبعہ یعنی صفات ہفتگانہ ذاتیہ اصلیہ حضرت باریتعالےٰ عزاسمہ از حیات و علم و قدرت و ارادہ و سمع و بصر و کلام و این قول مبنی ست برمذہب اشاعرہ کہ خلق و تکوین را از فروعات ارادہ و قدرت میدانند اما ماتریدیہ تکوین را از صفاتِ حقیقیہ میشمارند پس نزدِشان صفاتِ حقیقیہ ہشت اند و ہفت و تحقیق حضرت ایشان نیز موافق ماتریدیہ است چنانچہ در مبدا و معاد فرمودہ اند اما حق آنست کہ تکوین صفتِ حقیقیہ علحدہ است ماورائے قدرت و ارادت بیانش آنکہ قدرت بمعنی صحت فعل و ترک ست و ارادت تخصیص یکے ازین دو طرف قدرت ست کہ فعل و ترک باشد پس رتبۂ قدرت مقدم شد برمرتبۂ ارادیت و تکوینے کہ ما اورا از صفاتِ حقیقیہ میدانیم رتبۂ او بعد از رتبۂ قدرت و ارادت ست کارِ آن صفت ایجاد آن طرف مخصص ست پس قدرت مصحح فعل ست و ارادت مخصص آن و تکوین موجدِ آن ۱۲
ڡ٥٧ قولہ موجود میداند بخلافِ معتزلہ کہ درحقیقت منکر وجود صفات اند کہ آثارِ صفات را مترتب بر عین ذات میگویند ۱۲
ڡ٥٨ قولہ مرید می داند یعنی باختیار و بارادہ نا مانند فلاسفہ کہ اورا سبحانہ مضطر و بے اختیار مثل آتِش و آب در احراق و اغراق میدانند ۱۲
ڡ٥٩ قولہ قدرت را بمعنی صحت فعل الخ اشارت ست بسلسلۂ مختلف فیہا درمیان اہل کلام و فلسفہ یعنی قدرت حق سبحانہ بدو معنی محتمل ست یکے آنکہ ایجاد و عدمِ ایجاد ہر دو ممکن و جائز اند و ازین معنی بصحت فعل و ترک آن تعبیر کنند و برین تقدیر ایجاد اشیا و عدم ایجاد آنہا ہیچ یکے ازین برحق تعالیٰ واجب نیست و این را اہل ملل و شرائع اختیار کردہ اند و دیگر بمعنی ان شاء فعل و ان لم یشاء لم فعل مع استحالہ شرطیۃ ثانیہ یعنی اگر خواہد کند و اگر نخواہد نکند لیکن نخواستن ممتنع و محال ست پس امتناع ناکردن ہم لازم آمد پس ایجاد عالم را خواستن و موجود کردن ہردو واجب شد و اختیار نماند و فلاسفہ باین قائل اند ۱۲
ڡ٦٠ عن ابی بن کعبؓ لو ان اللّٰه عذب اھل سمٰوٰتہ و اھل ارضہ عذّبہم وھو غیرظالم ولو رحمہم کانت رحمۃ خیرالہم من اعمالہم روا باحمد و ابوداؤد و ابنِ ماجہ و ایضا تلمیح الیٰ قولہ تعالیٰ لَایُسْئَلُ عَمَّا یَفْعَلُ وَھُمْ یُسْئَلُوْنَ والیٰ ماقال فی التوراۃ یاابلیس ماعرفتنی مااعترضت علی کما فی تفسیر الامام الرازیؒ ۱۲
بتواتُر و التوالی: ہردو مصدر اند از بابِ تفاعل بمعنی پے در پے، رُمُوز: جمع رمز بالفتح بلب را بر دو جز آن اشارہ کردن، غَرّا: روشن و واضح و ظاہر، صَحو: بالفتح ہوشیاری، اصلاح: مستعمل و شائع، مصداق: تصدیق، عدل: ثقہ، غرا: روشن، حُجُب: بالضمتین جمع حجاب بمعنی پردہ، مَسدول: انداختہ شدہ، فلاطبیب لھا ولاراقٖ: یعنی نہ طبیب ست مرا در او نہ افسون کنندہ، دُف: معروف سازیست، ماللتراب ورب الارباب: چہ نسبت ست خاک را با پرورندہ جملہ پرورندگان یعنی چہ نسبت را باعالمِ پاک، جَرگَہ: بالفتح و کافِ فارسی مفتوح صف کشیدن و انبوہِ مردم و نوعے از شکار کردن کہ چند مردم گردِ صید حلقہ بستہ میگیرند و بالکسر خطاست و اینجا معنی ثانی مرادست، مرآتیت: یعنی آئنہ بودن، جَنبِ: پہلو، مجاہَدات: تکالیف و محنت ہائے شاقہ برخود داشتن، حکما: فلاسفہ، کما قال الحکماء و بعض الصوفیہ: چنانکہ فلاسفہ و بعضے صوفیا باین قائل شدہ اند، فلمالک الخ یعنی مالک را جائز ست کہ تصرف کند در ملکِ خود بنہجیکہ خواہد و فیہ ایماء الیٰ ماجاء۔
ن٤٧ آن حال بآن
ن٤٨ احدیت
ن٤٩ مبنی میداند یعنی این کمترین
ن٥٠ در
ن٥١ درکدام آئنہ درآید او
ن٥٢ مقدور
ن٥٣
ن٥٤ ظواہر
ن٥٥ مے آید
ن٥٦ ایشان
ن٥٧ لہ
ن٥٨ بتحریر
مکتوب ۹
ڡ٦١ بدانکہ حضرت امام قدس سرہ این مضمون را درمکتوبِ دو صد و بست و دویم ۲۲۲ درجلداول ازین واضح آوردہ اند آنجا باید دید و نیز در مکتوب یازدہم این را آوردہ اند ۱۲
ڡ٦٢ علامہ محمد مراد مکی معرّبِ مکتوبات گفتہ کہ ذکر کرد این را امام غزالی در احیاء خود از قول حضرتِ انسؓ و مخرجین احیاء ہمہ سکوت کردہ اند بران ۱۲
ڡ٦٣ عؔلامہ محمد مراد گفتہ کہ این حدیث را ابنِ ماجہ و نسائی باین لفظ تلفظ آوردہ است رُبَّ صائم لیس لہ من صیامہ الاالجوع و دربعض طرق الاالعطش وارد شدہ و این حجر از نسائی و ابنِ ماجہ بلفظ کم من صائم لیس لہ من صوم الالجوع والعطش ذکر نمودہ و در روایت دارمی و کم من صائم لیس لہ من صیامہ الا الظما وارد شدہ ۱۲
ڡ٦٤ قولہ وماظلمہم اللّٰہ الخ اشارت ست بکریمہ واقع ست درپارہ ربما و سورۃ النحل یعنی خدایتعالیٰ برایشان ستم نکرد لیکن بودند کہ برنفسہائے خود ستم میکردند ۱۲
ڡ٨٥ قولہ وبضدہا الخ یعنی چیزہا بواسطۂ ضدہائے خود روشن و واضح میگردد ۱۲
ڡ٦٥ قولہ ذلک فضل اللّٰہ الخ اشارت ست بآیۃ کریمہ کہ در سورۃ جمعہ واقع ست یعنی این مذکور فضل ست از خدایتعالےٰ و میدہدش ہرکرا خواہد و خدایتعالیٰ صاحب فضل عظیم است ۱۲
ڡ٦٦ قولہ مراد از کمالِ شر الخ جواب سوال مقدر ست کہ از ماقبلِ پیدا مے شود و تقریر سوال اینکہ صوفی باوجود اتصاف بفضائل بے حد و فواضل بے حد چگونہ متصف بود بکمال شر و نقص و تقریر جواب ظاہرست از قول حضرت شیخ قدس سرہ ۱۲
ڡ٦٧ قولہ تااین قسم الخ خلاصۃ المرام اینکہ لابد و ضرورست کہ حقیقت ممکنہ عدمیہ خود را کہ منشاء شرارت و نقص ست و خالی محض ست از خیر و کمال بشناسد تا کمالِ مولاے خود را کہ من کل الوجوہ خیرست و کمال دریابد کہ من عرف نفسہ فقد عرف ربہ ۱۲
ڡ٦٨ قولہ فکیف یعنی پس چگونہ بے نصیب نباشد کسیکہ خود را عین الخ ۱۲
ڡ٦٩ اشارت ست بکریمہ کہ بپارہ قال الملأ و سورۂ اعراف واقع ست ولِلّٰہ الاسماء الحسنیٰ الخ یعنی و خداراست نامہائے نیک پس بخوانید اورا بآن و بگذارید آنانرا کہ کجروی میکنند در نامہائے خدا دادہ خواہد شد مر ایشانرا اجزائے آنچہ میکردند ۱۲
ڡ٧٠ قولہ وہو لایکفی فیہ یعنی حصول اینچنین معنی محبوبیت کہ سبب از عارض ست کفایت نمیکند دربودن سالک از محبوبین علیٰ الاطلاق ۱۲
مدبر: پشت دادہ شدہ یعنی کسیکہ دولت و بخت اورا پشت دادہ باشد یا برگشتہ باشد، مَفتون: در فتنہ انداختہ شدہ و آزمودہ شدہ و شورانیدہ شدہ و در شر و بلا انداختہ شدہ و دیوانہ شدہ، ترکِ عزیمت: خلاف رخصت، اِدبار: بالکسر پشت دادن دولت، قولہ رب قاری القرآن الخ: بسیار کسان خوانندۂ قرآن اند درحالیکہ قرآن برایشان لعنت میکند، عدل: ثقہ و معتبر، وکم من صائم: بسیار روزہ دار کہ نیست اورا حاصل از روزۂ خود مگر تشنگی و گرسنگی چنانکہ روزہ دارد و از دروغ و غیبت و دیگر مناہی خود را باز ندارد، شاہدِ صدق: گواہ راستگو، دائے: بیماری، ویل لمن کان الخ: پس وای ست برآنکس کہ حال وے و مرتبۂ وے و درجۂ وے اینچنین بودہ باشد، استغفارہ الخ: از خط آمرزنش خواستن گناہ ست مانند دیگر گناہان بلکہ قوی تر از آنہا قال بعض العارفین استغفار لایحتاج الیٰ استغفار کثیر، وتوبۃ الخ: وتوبۂ او معصیت ست مانند معاصی دیگر بلکہ قبیح تر ازانہا، کل مایفعلہ الخ: از مرد بد ہرچہ آید بد باشد، بالذات الخ: چیزیکہ در ذاتِ شے داخل ست از ذات گاہے جد نمے شود، لاجرم: بالضرور، اُنس: خو گرفتن و آرام گرفتن بچیزے، محبوب: بدوستی گرفتہ شدہ محبوبان جمع، محبان: جمعِ محب یعنی دوست دارندہ و بدوستی گیرندہ، باخلاق: جمع خُلُق بضمتین یعنے خوے و عادت و سیرت، متلذذ: لذت گیرندہ، التِذاذ: لذت گرفتن، بتوسُّل: بذریعہ، ذِروہ: دہلیز، نفس مطمئنہ: تسلی گیرندہ از غیرحق بحق جلشانہ، اِلحاد: بالکسر کجروی، زُمرہ: گروہ، غیرمعلَّل: چیزے بغیرعلت و سبب حاصل شدہ، فضلی: منسوب ست بہ فضل یعنی فضل حق سبحانہ وتعالےٰ۔
ن٥٩ حق را تعالیٰ و تقدس
ن٦٠ بغاوت
ن٦١ تالٍ للقرآن
ن٦٢ ومنزلتہ
ن٦٣ نمیباید
ن٦٤ تقدیم
ن٦٥
ن٦٦ والیہ سبحابہ
مکتوب ۱۰
ڡ۷۱ قولہ کان رسول اللّٰه الخ یعنی مے بودے پیغمبر خدا صلی اللّٰہ علیہ وسلم باین صفت کہ حزن و غم او پے درپے بود و فکر او دائم علامہ محمد مراد مکی میگوید کہ ترمذی در شمائل خود و بیہقی در شعب و دلائل خود و طبرانی در کبیر خود وردیانی و ابن عساکر ہمہ تخریج این حدیث نمودہ اند ۱۲
ڡ۷۲ عؔلامہ معّرِب مکتوبات میگوید کہ آورد این حدیث را ابنِ عدی و ابنِ عساکر از جابرؓ باین لفظ مااوذی احدٌ ما اوذیت و آورد احمد و ترمذی و ابن حبان از انسؓ مرفوعا بلفظ لقد اُوْذِیْتُ فی اللّٰہ وما یوذیٰ باحد واُخفِتُ فی اللّٰہ وما یُخاف احدٌ ۱۲
ڡ۷۳ قولہ محبان بارِ محبت توانند کشید محبوبانرا الخ یعنی این ہمہ بار کشیدن آنحضرت علیہ الصلوٰۃ والسلام از حیثیت محب بودن بود نہ از راۂ محبوبیت کہ محبان بارِ محبت الخ ۱۲
نحوے: نوعے، تزکیہ: سلوک، تصفیہ: جذبہ، غیرمتعارِفہ: یعنی غیرمشہورہ، نگران: منتظر، سُعاد: نام عشیقہ غیرمنصرف ست بسبب علمیت و ثانیتِ معنوی، قُلَل: جمع قُلَّہ سرِکوہ، الجبال: جمع جَبَل بمعنی کوہ، خُیُوف: جمع خَیف جائے بلند از راہ آب و فرو تر از کوہ ہر بلندی و پستی کہ در کنارۂ کوہ باشد، کیف وصول سعاد الخ یعنی رسیدن بسعاد چگونہ متصورست وحال آنکہ پیش ازو قلہّائے کوہہاست و پیش ازانہا بسیارے از بلندیہا وپستیہاست غؔرض این ست کہ تا این ہمہ را قطع و طے نکردہ آید وصول بسعاد ناممکن ست اؔلحاصل کہ وصول باو بسے دشوارست بلکہ محال، قصۃ العشق الخ: قصۂ عشق را شکستگی و دریدگی نیست، لاجَرَم: بالضرور، مااوذی نبی الخ: ہیچ پیغمبرے ایذا ندادہ شد چنانکہ ایذا دادہ شدم، اِبرام: بستوہ آوردن و طول کردن، تقاعُد: باز ایستادن از کارے۔
ٯ٦٧ عرضداشت
ٯ٦٨ ؎
ٯ٦٩ مصراع
ٯ٧٠ فے الواقع
ٯ٧١ دادند
ٯ٧٢ بنابران
No comments:
Post a Comment